امید محمدی; بازار گروه خودرو: صنعت خودرو ایران و ترکیه از نظر ظرفیت تولید، ساختار بازار، ترکیب محصول و سیاست‌های صنعتی همواره با یکدیگر مقایسه می‌شوند. نزدیکی جغرافیایی، حضور هر دو کشور در زنجیره تامین خودرو و اهمیت صنعت خودرو در اقتصاد آنها، امکان بررسی عملکرد این دو بازار را در زمینه «مصرف سوخت» فراهم کرده است. بر این اساس، در این گزارش با تکیه بر داده های منتشر شده در مورد ناوگان و مصرف سوخت ترکیه، شاخص های اصلی مصرف و بررسی را مورد بررسی قرار دادیم تا وضعیت این کشور را ترسیم کنیم و معیارهای لازم برای مقایسه دقیق تر با صنعت خودروی ایران را مشخص کنیم. بر اساس گزارش «بررسی مصرف ناوگان خودرو و انرژی ترکیه» که توسط شرکت تحقیقات موتور ایران خودرو در شهریور 1405 تهیه شده است، میانگین مصرف روزانه سوخت مایع در این کشور در سال 2025 به حدود 9/125 میلیون لیتر رسیده است که این رقم شامل بنزین، گازوئیل و گاز مایع می شود و نشان می دهد که بخش انرژی، بدون توجه به مصرف سوخت در بخش حمل و نقل، بدون توجه به نوع سوخت و مصرف انرژی در بخش حمل و نقل، به حدود 125.9 میلیون لیتر رسیده است. تصویر دقیق از عملکرد ناوگان البته اطلاعات موجود در مورد ترکیه را نمی توان تنها مبنای اعلام برتری یا ضعف ایران قرار داد. زیرا برای چنین مقایسه ای باید آمار دوره و تعریف مصرف سوخت، تعداد خودرو، بررسی و جمعیت دو کشور در دسترس باشد.
دیزل؛ بازیگر اصلی مصرف سوخت ترکیه
تجزیه و تحلیل ترکیب مصرف سوخت ترکیه نشان می دهد که گازوئیل با مصرف روزانه حدود 89 میلیون لیتر، سهم غالب در بازار سوخت مایع این کشور را به خود اختصاص داده است. از سوی دیگر مصرف روزانه بنزین حدود 21 میلیون لیتر و گاز مایع حدود 16 میلیون لیتر برآورد شده است. به این ترتیب گازوئیل حدود 71 درصد از حجم سوخت مایع مصرفی در ترکیه را تشکیل می دهد. این سهم قابل توجه نشان دهنده اهمیت ناوگان تجاری، حمل و نقل کالا و خودروهای دیزلی در ساختار تقاضای انرژی این کشور است. بر اساس میانگین مصرف روزانه اعلام شده، مصرف سالانه سوخت مایع ترکیه به حدود 46 میلیارد لیتر می رسد. البته این رقم به معنای میزان واردات سوخت نیست و تنها حجم مصرف را نشان می دهد. برای ایران تفکیک مصرف بنزین از گازوئیل بسیار مهم است. مصرف بنزین بیشتر در رابطه با خودروهای سواری و بخشی از ناوگان سبک مورد بررسی قرار می گیرد، در حالی که مصرف گازوئیل به عملکرد کامیون ها، اتوبوس ها، ماشین آلات و سایر وسایل نقلیه دیزلی بستگی دارد. از این رو، مقایسه صرف مصرف بنزین دو کشور نمی تواند معیار جامعی برای سنجش کارایی کل ناوگان حمل و نقل باشد.
بر اساس آمار ثبت نام خودروهای ترکیه تا جولای 2026، تعداد کل خودروهای ثبت شده در این کشور به حدود 34.75 میلیون خودرو رسیده است. از این تعداد 18 میلیون خودرو سواری و 7.5 میلیون موتورسیکلت هستند. مجموع این دو گروه به 25.49 میلیون خودرو می رسد که حدود 73 درصد از کل ناوگان ثبت شده را تشکیل می دهد.
34.7 میلیون وسیله نقلیه در ترکیه
بر اساس آمار ثبت نام خودروهای ترکیه تا جولای 2026، تعداد کل خودروهای ثبت شده در این کشور به حدود 34.75 میلیون دستگاه رسیده است. از این تعداد 18 میلیون خودرو سواری و 7.5 میلیون موتورسیکلت هستند. مجموع این دو گروه به 25.49 میلیون خودرو می رسد که حدود 73 درصد از کل ناوگان ثبت شده را تشکیل می دهد.
علاوه بر این خودروها، حدود 5 میلیون وانت و کامیون سبک، 2.3 میلیون تراکتور و 1.1 میلیون کامیون نیز در آمار ناوگان ترکیه به ثبت رسیده است. وجود چنین ترکیبی نشان می دهد که بخشی از مصرف سوخت کشور به فعالیت های اقتصادی و حمل و نقل تجاری اختصاص دارد و نمی توان تمام تقاضای سوخت را به تردد خودروهای شخصی نسبت داد. در ایران برای مقایسه دقیق باید آمار ناوگان فعال را از تعداد خودروهای ثبت نام شده صرف جدا کرد. خودرویی که سال ها در آمار شماره گذاری مانده اما عملاً تردد نمی کند، سهمی در مصرف سوخت ندارد که خودرویی که هر روز در مسیرهای شهری یا جاده ای حضور دارد. بنابراین، تعداد ناوگان فعال و استفاده واقعی از آن به همراه تعداد خودروهای موجود باید مبنای تحلیل قرار گیرد.
اگر مصرف روزانه 125.9 میلیون لیتر سوخت مایع ترکیه بر تعداد 34.75 میلیون خودروی ثبت نام شده تقسیم شود، به طور متوسط حدود 3.62 لیتر در روز برای هر خودرو به دست می آید. این شاخص در مقیاس سالانه حدود 1320 لیتر در هر خودرو است
مصرف سرانه سوخت چه می گوید؟
اگر مصرف روزانه 125.9 میلیون لیتر سوخت مایع ترکیه بر تعداد 34.75 میلیون خودروی ثبت نام شده تقسیم شود، به طور متوسط حدود 3.62 لیتر در روز برای هر خودرو به دست می آید. این شاخص در مقیاس سالانه حدود 1320 لیتر در هر خودرو است. اما این عدد را نباید با مصرف واقعی هر خودرو یا سرانه مصرف سوخت هر شهروند یکسان در نظر گرفت. در محاسبه فوق، مصرف تمامی گروه های ناوگان در نظر گرفته شده است. از ماشین و موتور سیکلت گرفته تا کامیون و اتوبوس. طبیعی است که مسافت پیموده شده و مصرف یک کامیون فعال در حمل و نقل درون شهری با خودروی شخصی که تنها چند کیلومتر در روز حرکت می کند تفاوت چشمگیری دارد. برای محاسبه سرانه مصرف برای هر شهروند باید کل مصرف سوخت را بر جمعیت همان دوره تقسیم کرد. این تمایز برای مقایسه با ایران نیز ضروری است، اگر مشخص شود مصرف سوخت در ایران بیشتر از ترکیه است یا کمتر، باید علاوه بر مصرف سرانه به ازای هر جمعیت، میانگین مصرف هر خودرو و میزان سوخت مصرفی در هر کیلومتر سفر نیز محاسبه شود. هر یک از این شاخص ها به سؤال متفاوتی پاسخ می دهند و جایگزین نیستند.
ناوبری؛ شاخص مهمتر از تعداد خودروها
یکی از محدودیت های آمار مصرف سوخت، نادیده گرفتن مسافت طی شده توسط وسایل نقلیه است. افزایش در کل مصرف سوخت لزوماً به معنای کاهش بهره وری نیست. ناوبری ناوگان، جابجایی بار یا تعداد سفرهای شهری ممکن است افزایش یافته باشد. از سوی دیگر، مصرف ثابت لزوماً به معنای بهبود عملکرد نیست و ممکن است نتیجه کاهش فعالیت ناوگان باشد. بر اساس گزارش ترکیه، مصرف خودروهای سواری و موتورسیکلت ها در مجموع 47 میلیون لیتر در روز برآورد شده است. این رقم بر اساس داده های مصرف انرژی و شواهد مربوط به بررسی محاسبه شده و آمار رسمی مصرف این دو گروه از هم تفکیک نشده است. با تقسیم این تخمین بر مجموع 25.49 میلیون خودروی سواری و موتورسیکلت ثبت نام شده، به طور میانگین 1.84 لیتر در روز برای هر وسیله نقلیه به دست می آید. این عدد تنها یک شاخص تقریبی است و بدون اطلاع از بررسی، ترکیب سوخت و میزان استفاده خودروها نمی توان آن را معیار مستقیمی برای مقایسه بهره وری با ایران قرار داد. برای دستیابی به نتیجه دقیق تر، باید میانگین مسافت پیموده شده سالانه هر گروه از خودروها و مصرف سوخت در هر صد کیلومتر تعیین شود. این داده ها این امکان را فراهم می کند که مشخص شود چه مقدار از مصرف سوخت ناشی از ناوبری بیشتر و چه مقدار به دلیل مصرف بیشتر خودروها در همان فاصله است.
مقایسه صنعت خودروسازی ایران و ترکیه زمانی ارزش کارشناسی خواهد داشت که آمار دو کشور با همین روش تهیه شود. در این چارچوب چهار شاخص مصرف روزانه و سالانه بنزین و گازوئیل، تعداد خودروهای فعال، میانگین مسافت پیموده شده سالانه و مصرف سوخت در هر صد کیلومتر اهمیت بیشتری دارند.
ایران برای مقایسه به چه داده هایی نیاز دارد؟
مقایسه صنعت خودروسازی ایران و ترکیه زمانی ارزش کارشناسی خواهد داشت که آمار دو کشور با همین روش تهیه شود. در این چارچوب چهار شاخص مصرف روزانه و سالانه بنزین و گازوئیل، تعداد خودروهای فعال، میانگین مسافت پیموده شده سالانه و مصرف سوخت در هر صد کیلومتر اهمیت بیشتری دارند. در کنار این موارد، محاسبه سرانه مصرف سرانه جمعیت و تفکیک خودروهای شخصی از ناوگان تجاری می تواند تصویر کامل تری از وضعیت دو کشور ارائه دهد. به عنوان مثال، مصرف سرانه بالاتر ممکن است ناشی از خودروهای بیشتر، مسافت پیموده شده بیشتر، راندمان پایین تر موتور، یا سهم بیشتر حمل و نقل جاده ای باشد. بدون تفکیک این عوامل، نسبت دادن تفاوت مصرف به کیفیت خودروهای تولیدی یا سیاست های سوخت نتیجه ای عجولانه خواهد بود. از سوی دیگر، ارزیابی عملکرد صنعت خودرو به مصرف سوخت محصولات جدید محدود نمی شود. قدمت ناوگان، کیفیت نگهداری، شرایط ترافیکی، سهم موتورسیکلت، استفاده از وسایل نقلیه تجاری و میزان سفر نیز بر مصرف انرژی نهایی تاثیرگذار است. بنابراین سیاست کاهش مصرف باید به طور همزمان شامل ارتقای بهره وری خودروهای تولیدی، نوسازی ناوگان فرسوده و بهبود مدیریت حمل و نقل باشد.
ضرورت گذراندن مقایسات کلی
داده های ترکیه نشان می دهد که مصرف سوخت را نمی توان تنها با تعداد خودروها یا حجم بنزین مصرفی اندازه گیری کرد. سهم بالای گازوئیل در بازار این کشور و حضور گسترده ناوگان تجاری، ضرورت تفکیک مصرف بر اساس نوع کاربری را برجسته می کند. برای ایران، انتشار منظم آمار مصرف و بررسی ها بر اساس نوع خودرو می تواند به شناسایی دقیق تر عوامل رشد مصرف کمک کند. چنین داده هایی به سیاست گذار اجازه می دهد تا بین افزایش تقاضای حمل و نقل و بازده ضعیف خودروها تمایز قائل شود و به جای تکیه بر راه حل های کلی، برنامه های هدفمندتری را برای کاهش مصرف تدوین کند. در نهایت، مقایسه ایران و ترکیه می‌تواند به نتیجه‌گیری معتبری در مورد عملکرد صنعت خودرو منجر شود که مصرف سوخت، ناوبری و ترکیب ناوگان در هر دو کشور با شاخص‌های یکسان سنجیده شود. ارقام موجود از ترکیه نقطه شروع مناسبی را برای این بررسی فراهم می کند، اما برای اعلام رتبه یا برتری یکی از دو کشور به داده های همزمان و قابل مقایسه از ایران نیز نیاز است.