انداختن سفره هفت سین از آیین های جدایی ناپذیر نوروز است. تشریفاتی که در سال های گذشته دور از تغییر نبوده است، اما جوهره خود را حفظ کرده است و اکثر خانواده ها همچنان خود را ملزم به انجام این رسم می دانند.
«هفت سین» چه تغییراتی ایجاد کرده است؟
درباره شکل گیری این رسم بحث های مختلفی وجود دارد، اما همه قبول دارند که آغاز چنین مراسمی در ایران باستان است. در توضیح این موضوع منیژه مشیری در مقاله «نوروز و نگاهی کهن به سفره هفت سین» آورده است: «زرتشت برای گسترش یکتاپرستی مردم را به پرستش اهورامزدا فرا می خواند و از میان خدایان متعددی که مردم به آن ایمان داشتند، او را فرا می خواند. 6 فرشته را برگزید و آنها را دستیار اهورامزدا در امور دنیوی قرار داد و آنها را «هفت جاویدان مقدس» معرفی کرد.
بر این اساس مشخص می شود که شکل گیری سنتی به نام سفره هفت سین صرفا برای زیبایی نبوده و فلسفه قدسی در آن وجود داشته است. مردم ایران باستان با چیدن سفره هفت سین، نوعی مراسم آیینی برای هفت جاویدان مقدس یا «هفت امشاسپندان» انجام می دادند و آنچه بر سفره می گذاشتند، نمادی از این امشاسپندان بود.
بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسفند، خرداد و مرداد 6 امشاسپندی هستند که در کنار اهورا مزدا فعالیت می کنند. نماد بهمن حیوانات مفیدی مانند آبزیان، پرندگان و گاو است. نماد اردیبهشت آتش شمع یا شعله شمع، نماد شهریور سکه و فلز، نماد اسفند خاک بکر و پاک، نماد خرداد آب و نماد مرداد هر نوعی گل و گیاه بر این اساس آنچه امروز به عنوان سفره هفت سین می شناسیم با آنچه در ابتدا وجود داشت متفاوت است، اما دلیل این تغییرات چیست؟
با توجه به اینکه ایران در طول زمان از هجمه اقوام مختلف دور نبوده، وقوع تغییراتی در هفت سین به همین امر مربوط می شود. در عین حال به نظر می رسد که مردم برای حفظ این آیین کهن تصمیم گرفتند به جای کلمه «هفت سپند» به طور خلاصه از «هفت سین» استفاده کنند. این تصمیم نشان می دهد که پس از اتفاقات مختلف، افراد با توجه به شرایط فرهنگی، مذهبی، اقتصادی و… اقلامی را از سفره هفت سین کم و یا از آن کم کردند. همچنین در برخی نقاط کشور حتی سفرهچینی بر اساس «هفتشین» یا «هفت میم» وجود دارد.
سفره هفت سین این روزها مطالب متفاوتی دارد که گاه درباره بودن یا نبودن آنها بحث می شود. سیر، سیب، سکه، سماق، سنجد، سمنو و سبز; ستون های جدانشدنی سفره هفت سین آینه و شمعدان کنار قرآن است. سنجد نشانه ورود به سرزمین خرد و دعوت به خرد، سیب نماد تندرستی و تندرستی، سبز نشانه ایثار و شادابی، سمپانو نشانه قدرت و مبارزه با ضعف، سیر نمادی از خویشتن داری و قناعت، سرکه نماد پذیرش ناملایمات و سماق نماد بردباری است.
اما برخی از مردم دانه اسپند، چند دانه برنج، سنبله گندم، ماهی قرمز، تخم مرغ رنگی، نان سنگی، ساعت و گل سنبل را روی میز می گذارند. اما برخی افزودن اقلامی غیر از هفت عنصر اصلی سفره هفت سین را نوعی تهاجم فرهنگی می دانند و معتقدند آیین های نوروزی دستخوش تغییراتی شده است. همانطور که هوشنگ جاوید – پژوهشگر تاکید می کند: ورود ماهی قرمز به سفره نوروزی به دوره قاجار برمی گردد، حضور ماهی قرمز در سفره نوروز سابقه دیرینه ای ندارد، اگر از هموطنان زرتشتی بپرسید هیچ کدام از آنها نمی گذارند. ماهی قرمز سر سفره هفت سین.
در این میان عده ای از هفت سین قرآنی در کنار هفت سین ایرانی استفاده می کنند. به این صورت که 7 آیه قرآن کریم را که با «سین» شروع می شود، روی کاسه ای با زعفران می نویسند و پس از تحویل سال، کمی آب یا آب باران به آن اضافه می کنند و به نیت می نوشند. سلامت
اما با وجود تغییراتی که از ایران باستان در چیدمان سفره هفت سین ایجاد شده است، اما اصل وجود این سفره مورد تردید قرار نگرفته و هنوز هم در شور و هیجان روزهای پایانی سال، بسیاری آن را می دانند. انجام این رسم واجب است و با وجود همه مشغله ها به دنبال سبزی یا خرید سبزه، کود دادن و … است.
پی نوشت: در بخشی از این گزارش از اطلاعات «کلک» و کتاب «نوروز و فلسفه هفت سین نوشته محمدعلی دادخواه» استفاده شد.