محققان دانشگاه تهران در یک کاوش جدید باستان شناسی موفق به شناسایی تصویری شدند که بر اساس اسناد تاریخی و باستان شناسی، چهره یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی است. نتایج این کاوش ها که زیر نظر دکتر میثم لباف خانیکی از اعضای هیئت علمی گروه باستان شناسی دانشگاه تهران انجام شد، در قالب مقاله ای با عنوان «آخرین تصویر آخرین پادشاه» در مجله معتبر شرق و غرب موسسه IsMEO ایتالیا منتشر شد.
دکتر میثم لباف خانیکی مسئول این کاوش درباره اهمیت این کشف گفت: در کاوش های اخیر آتشکده فاصله شناور در شمال شرق ایران تابلویی گچبری متعلق به اواخر دوره ساسانی کشف شد که تنها قسمت پایینی آن باقی مانده است. این تابلو که در اتاق ورودی آتشکده نصب شده است، تصویر چهار پیکر را نشان می دهد: یک نفر در سمت راست نشسته و سه نفر در مقابل او ایستاده اند. ويژگيهاي كفش، شلوار و تزئينات فرد نشسته كه با نشانههاي سلطنتي ساساني مطابقت دارد، او را از ديگران متمايز ميكند».
وی افزود: بر اساس شواهد باستان شناسی (کشف قطعات گچ بری تاج شاه ساسانی، گچ بری های ناتمام، تابلو پنهان پشت دیوار خشتی) و منابع تاریخی (گزارش فتوح البلدان از روزهای پایانی یزدگرد سوم در خراسان)، این تحقیق نشان می دهد که آخرین رقم، رقم سوم است. شاهنشاه ساسانی که به این آتشکده (که احتمالاً آذر برزین مهر است) پناه برد و بقیه عمر خود را در آن گذراند.
لازم به ذکر است آتشکده بازه هور در 70 کیلومتری جنوب مشهد و در مسیر یکی از مهم ترین راه های باستانی ایران قرار دارد که خراسان را به سیستان و کرمان و بخش های مرکزی فلات ایران متصل می کند. کاوش های باستان شناسی دانشگاه تهران که از سال 1392 به مدت 8 فصل به سرپرستی دکتر میشم لباف خانیکی در این محوطه باستانی انجام شد، منجر به کشف آتشکده بزرگی از دوره ساسانی شد که تمام فضای داخلی آن با گچ بری های نفیس و نقاشی های دیواری تزئین شده بود. نتایج بررسی های باستان شناسی در آتشکده بازه حور نشان داد که این مجموعه معماری در اواخر دوره اشکانی تأسیس شده و تا قرون اولیه دوران اسلامی به حیات خود ادامه داده است.
مضمون تعداد قابل توجهی از کتیبه های دیواری پارسی میانه که در فضاهای داخلی این بنا به دست آمده، به اهمیت تاریخی این آتشکده و مراجعه افراد زیادی به این مجموعه معماری اشاره دارد. به نظر می رسد وقوع زمین لرزه مهیب در اواخر قرن سوم تا اوایل قرن چهارم هجری قمری منجر به تخریب و متروک شدن این آتشکده مهم شده است.
نتایج این تحقیق با عنوان «آخرین تصویر آخرین پادشاه: صحنه ساسانی از آتشکده بازه حور» در شصت و پنجمین شماره مجله «شرق و غرب» منتشر شده است. مجله «شرق و غرب» مجله ای معتبر در زمینه شرق شناسی و باستان شناسی آسیایی است که در سال ۱۹۵۰ توسط «جوزپه توچی» تأسیس شد. این مجله پس از احیا در سال 2020، با ساختار علمی و بررسی همتایان، نقشی کلیدی به ویژه در ثبت کاوش های مهم ایران، افغانستان و آسیای میانه ایفا می کند و یکی از معتبرترین مجلات برای چاپ مقاله در این زمینه به شمار می رود.
