تعطیلات تاسوعا و عاشورا برای بسیاری از تهرانی ها فرصتی برای سفرهای کوتاه است. در حالی که برخی به زیارتگاه می روند، گروهی دیگر ترجیح می دهند علاوه بر شرکت در مراسم مذهبی، با آداب و سنن کمتر شناخته شده مناطق مختلف آشنا شوند.
خوشبختانه در فاصله دو الی چهار ساعتی از تهران، شهرها و روستاهایی هستند که هنوز مراسم محرم با اصالت و شکوه گذشته در آنها برگزار می شود.
1) نراق; شهر نخل های محرم
در جنوب استان مرکزی و در دامنه کوه های اطراف کاشان، شهر نراق قرار دارد. شهری تاریخی که محرم در آن رنگ و بوی خاصی دارد. مهمترین آیین این منطقه، درختکاری است. در صبح روز عاشورا ده ها مرد زیر یک سازه چوبی سیاه پوش می روند که مردم نراق آن را نماد تابوت امام حسین (ع) می دانند. به گفته محققان محلی، بیش از چهار قرن است که درخت خرمایی در خیابان های شهر می چرخد و مهمترین لحظه عزاداری مردم نراق را رقم می زند.
نخل گردانی نراق فقط یک مراسم مذهبی نیست. نمایش همبستگی اجتماعی و مشارکت مردم شهر است. بافت رنگارنگ تاریخی نراق، خانههای قدیمی و کوچههای سنگفرششده فضای مراسم را چشمگیرتر کرده و بازدیدکنندگان را به قلب سنت چند صد ساله میبرد.
2) سرگرمی؛ سرزمین تعزیه های باستانی
شهرستان تفرش در استان مرکزی یکی از مهمترین مراکز تلاوت ایران به شمار می رود. در ایام محرم بسیاری از روستاها و محلات این منطقه میزبان جلسات تعزیه هستند. نمایشی آیینی که با نقالی و موسیقی و بازیگری وقایع کربلا را بازآفرینی می کند. در حالی که بسیاری از شهرها تعزیه را به چند نمایش نمادین محدود کرده اند، در تفرش «تعزیه» همچنان بخشی از زندگی اجتماعی مردم است. تا جایی که این شهر به عنوان یکی از مهم ترین خاستگاه های تلاوت در کشور شناخته می شود.
آنچه تفرش را متمایز می کند، تداوم این سنت در میان نسل های مختلف است. بسیاری از گروه های تعزیه خوانی این خطه سابقه چند دهه ای دارند و همچنان شیوه های سنتی اجرا را حفظ کرده اند. برای علاقه مندان به فرهنگ دینی، تفرش یکی از جذاب ترین مقاصد ماه محرم است.
3) آران و بیدگل; عزاداری در حاشیه کویر
در شمال استان اصفهان و در همسایگی کاشان و آران و بیدگل واقع شده است. شهری که آیین های محرم در آن جایگاه ویژه ای دارد. دسته های عزاداری سنتی، هیئت های قدیمی و حضور گسترده مردم در مراسم، فضای متفاوتی را نسبت به شهرهای بزرگ ایجاد می کند. آداب و رسومی مانند نوشیدن یک لیوان و پخت نان از ویژگی های خاص عزاداری در این منطقه کویری است.
نانوایان آران و بیدگل طبق آیینی سنتی همزمان با ایام محرم حسینی نان مخصوصی می پزند و بین عزاداران حسین بن علی و عباس بن علی نذر می کنند که به آن نان عباسعلی می گویند.
4) ابیانه; محرم در روستای سرخ
ابیانه را بیشتر به خانه های قرمز رنگ و معماری منحصر به فردش می شناسند اما محرم در این روستای تاریخی چهره دیگری دارد. در روزهای تاسوعا و عاشورا اهالی روستا با لباس سنتی خود در مراسم عزاداری شرکت می کنند و فضایی به وجود می آید که گویی زمان متوقف شده است. تلفیق معماری سرخ رنگ روستا با لباس محلی و آیین های عزاداری فضایی را ایجاد می کند که در کمتر نقطه ای از ایران می توان آن را دید.
در ابیانه عزاداری فقط یک مراسم نیست. بخشی از زندگی و هویت مردم است. حضور در این روستا در ایام محرم فرصتی است برای مشاهده پیوند عمیق سنت، مذهب و فرهنگ محلی.
5) روستای کش طالقان; عزاداری بدون طبل و زنجیر
مراسم عزاداری محرم در روستای کاش طالقان تفاوت های زیادی با عزاداری در شهرهای بزرگ دارد، از جمله اینکه استفاده از سازهای خاص مانند زنجیر، طبل و معرفت به صورت دسته جمعی چندان رایج نیست و مداحان با استفاده از اشعار شاعران بزرگ، مراسم را تنها با سینه زنی و آن هم با کمال صفا اجرا می کنند.
در روز تاسوعای حسینی مردم اکثر روستاهای پایین طالقان به صورت دسته جمعی و کوچک به مقبره امامزاده ابراهیم (ع) طالقان رفته و در صحن این بقعه به عزاداری می پردازند.
صبح روز عاشورا مردم و اهالی روستای کش ابتدا در مسجد روستا جمع می شوند و پس از تشکیل دسته عزاداری به روستای مجاور – یعنی روستای کشرود – و بقعه امامزاده ابراهیم علیه السلام رفته و در صحن و حیاط بیرونی آن محل به عزاداری و عزاداری می پردازند. مردم آن روستا با نذورات خود از عزاداران استقبال می کنند.
6) زواره; شهری با سنت های قدیمی محرم
زواره یکی از قدیمی ترین شهرهای حاشیه کویر ایران است. آیین های عزاداری در این شهر قدمتی دیرینه دارد و مراسم بسیاری با حفظ ساختار سنتی برگزار می شود.
در خیابان های تاریخی زواره عزاداران در میان جمعیت حرکت می کنند و هیئت های قدیمی شهر مراسمی را که ریشه در سنت های چند صد ساله منطقه دارد برگزار می کنند. فضای تاریخی شهر، مسجد جامع قدیمی و حضور هیئت های قدیمی حال و هوای دیگری به محرم در زواره می دهد.
7) برغان; محرم نزدیک پایتخت
برای کسانی که وقت سفر طولانی ندارند روستای برغان در استان البرز یکی از نزدیک ترین گزینه هاست. این روستای تاریخی در ایام محرم میزبان مراسم سنتی عزاداری و دسته های محلی است. محرم در برغان رنگ و بوی عزاداری قدیمی را در روستاهای البرز حفظ کرده است. اگرچه برغان آیین های عظیمی در مقیاس شهرهای بزرگ ندارد، اما فضای صمیمی، بافت روستایی و مراسم عامیانه آن، تجربه ای متفاوت از محرم در فاصله اندکی از تهران ارائه می دهد. برگزاری تعزیه در برغان از آیین های همیشگی این منطقه است.
گردشگری عاشورایی تنها به حضور در مجالس عزاداری محدود نمی شود. این نوع سفر فرصتی برای شناخت بخشی از تنوع فرهنگی ایران است. جایی که هر منطقه روایتی متفاوت از واقعه عاشورا با زبان، موسیقی، لباس و آیین های خاص خود ارائه می دهد.
در روزهای تاسوعا و عاشورا، شهرها و روستاهای اطراف تهران به صحنه زنده سنت های چند صد ساله تبدیل می شوند. سنت هایی که هنوز در بین نسل های مختلف حفظ شده و بخشی از هویت فرهنگی ایران را تشکیل می دهد. شاید به همین دلیل است که سفر در این ایام علاوه بر جنبه معنوی، فرصتی برای آشنایی با میراث ناملموسی است که در کمتر زمانی از سال می توان آن را به این صورت زنده و پررنگ دید.