در حال حاضر بزرگترین مشکل صنعت چاپ و نشر وابستگی به واردات کاغذ، روی، جوهر و چسب صحافی و قطعات ماشین آلات چاپ است.
حذف یا کاهش تعرفه واردات مواد اولیه صنعت چاپ و نشر، تخصیص ارز ثابت و قابل پیش بینی برای مواد اولیه، ایجاد کار گروهی متشکل از چاپخانه ها و ناشران برای واردات عمده و کاهش قیمت تمام شده و ایجاد ذخایر کاغذ و روی برای جلوگیری از شوک بازار می تواند به حل این مشکل کمک کند.
دغدغه دیگر نوسازی چاپخانه هاست. بخش بزرگی از چاپخانه های ایران با تجهیزاتی با قدمت 20 تا 40 سال کار می کنند. اعطای وام های بلندمدت و کم بهره برای نوسازی و تجهیزات، معافیت مالیاتی برای واردات ماشین آلات چاپ جدید، توسعه مراکز تعمیرات و تولید قطعات یدکی داخلی و ایجاد شهرک های چاپ و بسته بندی که نتیجه کاهش ضایعات کاغذ و افزایش سرعت و کاهش هزینه ها است، پیشنهاد می شود.
در صنعت کاغذ داخلی هم باید بازنگری کنیم. بسیاری از کارخانه های داخلی با مشکلات زیادی مواجه هستند. مانند تکنولوژی قدیمی، کمبود مواد اولیه، مصرف انرژی بالا و کیفیت پایین. به همین دلیل باید در تولید خمیر کاغذ از باگاس، نیشکر و بازیافت سرمایه گذاری کرد و به جای افزایش ظرفیت صرفاً روی کیفیت تمرکز کرد. در صورتی که کیفیت کاغذ داخلی تفاوت قابل توجهی با نمونه خارجی نداشته باشد، ناشر تمایل بیشتری به خرید داخلی خواهد داشت.
در شرایط کنونی، توسعه نشر دیجیتال نیز بسیار حائز اهمیت است. یکی از مهم ترین راه های غلبه بر بحران کاغذ، کاهش وابستگی به چاپ فیزیکی است که در انواع کارهای چاپی کمتر امکان پذیر است. ما باید کتاب های صوتی را توسعه دهیم، از قانون نشر دیجیتال حمایت کنیم و مالیات نشر دیجیتال را کاهش دهیم. امروزه در بیشتر کشورها بخشی از فروش کتاب به نسخه دیجیتالی رفته و از فشار مصرف کاغذ و روی کاسته است.
مشکل بعدی چاپ بر اساس تقاضا است. در ایران، بسیاری از ناشران هنوز نسخه های زیادی از عنوان یک کتاب را چاپ می کنند که برخی از آنها هرگز فروخته نمی شوند. گسترش چاپ دیجیتال با تیراژ کم راه حلی است که از مزایای آن کاهش هزینه سرمایه، کاهش هزینه نگهداری و حمل و نقل و کاهش برگشت کتاب است.
همچنین بهبود سیستم توزیع و فروش ضروری است. گاهی اوقات هزینه توزیع و بازگرداندن کتاب از خود چاپ بیشتر است. فروش مستقیم ناشر به مصرف کننده، توسعه فروشگاه های اینترنتی، حذف واسطه های غیرضروری، استفاده از سامانه های ملی کتاب و ایجاد شرایط برای افزایش تقاضا برای کتاب از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
حتی اگر مشکل کاغذ بدون افزایش سرانه مطالعه حل شود، صنعت نشر ضعیف خواهد ماند. در این راستا تعیین محدودیت خرید کتاب برای دانش آموزان و معلمان، معافیت مالیاتی برای خرید کتاب برای سازمان ها و ترویج کتابخوانی در مدارس می تواند موثر باشد.
پیشنهاد ما تشکیل صندوق توسعه نشر است. مشکلات نشر کوتاه مدت نیست و نیاز به سرمایه گذاری بلندمدت دارد. این صندوق می تواند به ناشران و چاپخانه ها وام بدهد، از نوسازی تجهیزات حمایت کند و خطر افزایش ناگهانی قیمت مواد اولیه را پوشش دهد.
اولویت بندی
اگر بخواهیم تنها 3 اقدام را انتخاب کنیم که بیشترین تأثیر را در کوتاه مدت و میان مدت داشته باشد، به شرح زیر است:
1- تثبیت و تهیه مواد اولیه، کاغذ، روی، جوهر و چسب
2- نوسازی چاپخانه ها و توسعه چاپ دیجیتال و چاپ بر حسب تقاضا
3- گسترش انتشارات الکترونیکی و کتاب های صوتی برای کاهش وابستگی به کاغذ و…
در واقع، آینده نشر ایران احتمالاً ترکیبی از کتاب های چاپی با تیراژ پایین، چاپ سفارشی، کتاب های الکترونیکی و کتاب های صوتی خواهد بود.
صرف افزایش تولید کاغذ داخلی بدون اصلاح ساختار اقتصادی نشر به تنهایی نمی تواند این بحران را حل کند.
اکنون در شرایطی که با بحرانها و تحریمهای مختلف مواجه هستیم، باید راهحلهای واقعبینانهتری را در نظر بگیریم:
1- کاهش وابستگی به چاپ زینک و افست
بخش بزرگی از وابستگی صنعت نشر به روی، داروسازی های نوظهور، قطعات ماشین های افست و تجهیزات خارجی است. اگر تیراژ کتاب امروز بین 100 تا 500 نسخه است، توسعه چاپ دیجیتال و ریسوگراف می تواند مقداری از وابستگی را کاهش دهد. به جای اینکه هر کتابی با افست چاپ شود، باید از فناوری هایی که روی مصرف نمی کنند برای تیراژهای کم استفاده کرد.
۲- احیای فرهنگ تعمیرات و مهندسی معکوس
یکی از مشکلات امروزی این است که بسیاری از چاپگرها منتظر واردات قطعات هستند. در شرایط تحریم، کشورهایی که جان سالم به در برده اند معمولاً به مهندسی معکوس قطعات، ساخت داخلی قطعات مصرفی داخلی و بازسازی ماشین آلات قدیمی روی می آورند. کیفیت ممکن است 100% کیفیت قطعات اصلی نباشد، اما بهتر از خواب کامل خط تولید است.
3- تغییر استانداردهای تولید کتاب
شاید بهترین راه حل این باشد که در شرایط کمبود کاغذ و سایر مشتقات، الگوی مصرف یکسانی حفظ نشود.
4- کاهش وزن کاغذ در برخی کتابها
استفاده از برش های مقرون به صرفه تر، کاهش صفحات رنگی غیر ضروری، طراحی بهینه تر در مصرف انرژی.
گاهی اوقات 15 تا 20 درصد صرفه جویی را فقط از طریق طراحی و چیدمان می توان به دست آورد.
5- بازیافت
اگر واردات کاغذ محدود شود، ارزش بازیافت چند برابر خواهد شد.
مشکل اینجاست که در ایران هنوز بخش زیادی از کاغذهای باطله به چرخه تولید بر نمی گردند.
سرمایه گذاری در مجموعه بازیافت حرفه ای و تولید کاغذ با کیفیت می تواند بخشی از نیاز بازار را پوشش دهد.
6- تغییر مدل کسب و کار
ناشران باید توجه داشته باشند که تیراژهای دهه 70 و 80 دیگر در دسترس نیستند. به طور خلاصه، در شرایط بحران، چاپ کمتر، فروش مستقیم، تجدید چاپ سریع و کاهش خواب سرمایه بسیار مهمتر از تیراژ بالا است.
7- نگاه به نشر به عنوان یک محصول استراتژیک
مهم ترین مسئله این است که اگر سیاست گذار به نشر به عنوان یک فعالیت تجاری نگاه کند، طبیعی است که سرمایه در شرایط تحریم به سمت حوزه های سودآورتر برود.
اگر کتاب را زیرساخت کشور بدانیم، همانطور که از برخی صنایع استراتژیک حمایت می شود، باید از زنجیره نشر نه تنها در حوزه نشر، بلکه از چاپخانه ها، صحافی ها، کارخانجات چاپ تولید کننده کاغذ و مقوا، جوهرسازان و تولیدکنندگان قطعات ماشین های چاپ حمایت هدفمند شود.
در واقع، اگر تحریم ها را یک واقعیت بلندمدت فرض کنیم، راه حل اصلی «واردات بیشتر» نیست. بلکه کاهش مصرف، افزایش بهره وری، تعمیر و بازسازی تجهیزات موجود، بازیافت گسترده و همکاری جمعی بین ناشران و چاپخانه ها است. این راه حل ها ممکن است رشد سریعی ایجاد نکنند، اما می توانند از فروپاشی تدریجی صنعت نشر جلوگیری کنند.