گزارش کردن اخبار فوریدر بریتانیا و برخی کشورهای مشترک المنافع، گل خشخاش نمادی از یادبود برای سربازان و سایر افرادی است که در جنگ ها جان باخته اند. این گل به ویژه با یادبود کشته شدگان جنگ جهانی اول مرتبط است و در روزها و هفته های منتهی به 11 نوامبر، سالگرد آتش بس 1918، بر روی لباس بسیاری از مقامات و شخصیت های عمومی دیده می شود.
تاریخچه این نماد در بریتانیا با روایتی از جنگ گره خورده است که تمام جبهه های آن محدود به اروپا نبود. ایران در جنگ جهانی اول اعلام بی طرفی کرده بود، اما این بی طرفی مانع از حضور و عملیات نظامی قدرت های خارجی در کشور نشد. نیروهای انگلیسی و روس همراه با نیروهای عثمانی در بخش‌هایی از ایران در عملیات‌ها و رقابت‌های نظامی شرکت داشتند. رقابتی که در آن منافع استراتژیک، راه های ارتباطی و منابع نفتی نقش مهمی داشتند.
بیشتر بخوانید:
از تهران به رم؛ پایان سیاسی حسن ارسنجانی طراح و مجری اصلاحات ارضی در دوران پهلوی
از قرارداد ۱۹۱۹ تا انقلاب؛ مسیری پر از فراز و نشیب، شعار مرگ بر انگلیس
تراژدی یک قرارداد: روایت خودکشی سرتیپ فضل الله خان آقاعلی و نبرد ملت ایران با قرارداد ۱۹۱۹
حماسه جنوب علیه بریتانیا; چگونه سلطان نشین بریتانیا را غافلگیر کرد؟
یکی از مصادیق مهم این مداخله، تشکیل نیروی «تفنگداران جنوب ایران» در سال 1916 بود که این نیرو با بکارگیری نیروهای بومی و تحت فرماندهی افسران انگلیسی فعالیت می کرد و مأموریت های آن علاوه بر برقراری امنیت مسیرها، با حفظ منافع انگلیس در جنوب ایران و امنیت میدان نفتی مرتبط بود. این سازه نظامی تا سال 1921 به فعالیت خود ادامه داد.
در سال 1918 واحد نظامی دانستر از ایران به قفقاز نقل مکان کرد. هدف اصلی این مأموریت تقویت مواضع متفقین در منطقه و حفاظت از تأسیسات نفتی باکو و راه های استراتژیک قفقاز بود. عملیاتی که بار دیگر نشان داد که چگونه موقعیت جغرافیایی ایران به عرصه رقابت قدرت های خارجی تبدیل شده است.
پیامدهای اقتصادی جنگ نیز برای ایران سنگین بود. حضور ارتش های خارجی، اختلال در تجارت و حمل و نقل، فشار بر منابع غذایی و خشکسالی به بحران معیشتی و شیوع بیماری ها دامن زد. در مورد تعداد قربانیان قحطی بزرگ ایران در سالهای پایانی جنگ و پس از آن، اختلاف جدی بین محققان وجود دارد. بنابراین نمی توان اعداد چند میلیونی و به ویژه برآوردهای 8 تا 10 میلیون نفری را بدون توضیح منبع و نحوه محاسبه، آمار قطعی دانست.
پس از جنگ، قرارداد ایران و انگلیس در سال 1919 پیشنهاد شد. توافقی که در صورت اجرا می تواند نفوذ انگلیس را در امور مالی و نظامی ایران بسیار افزایش دهد. این توافق با مخالفت های جدی روبرو شد و به تصویب مجلس نرسید.
در چنین شرایطی، گل خشخاش می‌تواند بیش از یک سنجاق تزئینی باشد، بهانه‌ای برای یادآوری دو وجه متفاوت از حافظه تاریخی: از یک سو سوگ برای قربانیان جنگ و از سوی دیگر تجربه مردمانی که در سرزمین خود جنگیده‌اند، بی‌آنکه آغازگر جنگ باشند. اگر یک شخصیت ایرانی این نماد را بر لباس خود بگذارد، نمی توان بر اساس آن موقعیت سیاسی یا آگاهی تاریخی او را قضاوت کرد. اما می توان پرسید که آیا در روایت کلی جنگ، به همان اندازه که یاد سربازان جنگجو گرامی داشته می شود، رنج غیرنظامیان ایرانی نیز دیده می شود؟