کارشناسان این حوزه دو عامل مهم در کاهش سطح آب دریای خزر را پیشنهاد می کنند. اولین و شاید مهمترین عامل کاهش بارش جوی و افزایش تبخیر باشد. در چند سال گذشته به دلیل گرم شدن زمین به ویژه حوضه آبخیز خزر که همیشه دو تا چهار برابر گرمتر از میانگین جهانی است، میزان بارندگی کاهش و تبخیر افزایش یافته است. دیدگاه دوم اما مبتنی بر ساخت سدهای روسی اخیر بر ورودی رودخانه ولگا است که به دریای خزر می ریزد.
به گزارش دنیای اقتصاد، علی سلاجقه، معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز با تایید این دیدگاه دوم، جلال محمودزاده، نماینده مردم مهاباد در مجلس نیز بر آن تاکید کرد: «روسیه با ساخت سد بر روی ولگا نشان میدهد که مانند ترکیه و افغانستان به خاطر منافع خود حاضر است حقوق کشورهای دیگر را نادیده بگیرد. دریاچه خزر ادامه دارد چه آینده ای برای آن پیش بینی می شود در این گزارش می خواهیم به این سوال از دیدگاه چند تن از کارشناسان پاسخ دهیم.
کاسپین قابل پیش بینی نیست.
همایون خوشروان، رئیس سابق مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر به «دنیای اقتصاد» گفت: آخرین پیش بینی کارشناسان آلمانی و روسی درباره دریای خزر بر اساس مدل های اقلیمی بود، آنها دو سناریو را پیش بینی کردند. دریای خزر که بر اساس آن تا پایان در قرن بیست و یکم یعنی در 76 سال آینده خزر کاهش سطح آب را تجربه خواهد کرد که به طور خوش بینانه 9 متر و بدبینانه 18 متر است، خوش بینانه اما تاکید می کند: نکته اینجاست که خزر غیرقابل پیش بینی است و ممکن است برخلاف این دو سناریو مسیر خود را تغییر دهد و آب دوباره بالا بیاید.
این کارشناس در پاسخ به اینکه چگونه می توان از این حادثه جلوگیری کرد، پاسخ قاطعانه ای دارد: «قابل پیشگیری از این حادثه نیست؛ زیرا به دلیل گرم شدن زمین، همه مناطق واکنش های متفاوتی از خود نشان می دهند؛ اما می توانیم خودمان را با این پدیده وفق دهیم و در آن دخالت نکنیم. سواحل خزر: «بعضی ها می خواهند از این فرصت استفاده کنند و از ساحل استفاده کنند و به نفع خود دست به ساخت و ساز بزنند که عواقب زیادی دارد.» او به دهه 50 اشاره می کند که دریای خزر عقب نشینی کرد و به محض عقب نشینی، سرمایه گذاران با خاک یکسان شدند. تپههای ماسهای و شروع به شهرکسازی کردند. شهرهای خزرشهر و آمودریا و بسیاری شهرکهای دیگر در همان زمان ساخته شدند، اما با بالا آمدن دوباره آب دریا، این شهرکها به شدت آسیب دیدند. خط ساحلی.”
این عضو هیئت مدیره انجمن مهندسی سواحل و سازههای دریایی همچنین میگوید: برخی معتقدند روسیه با بستن رودخانه ولگا باعث این اتفاق شد که به نظر من کاملاً اشتباه است؛ زیرا اگر روسیه بخواهد این رودخانه را ببندد. رودخانه ولگا خساراتی که تحت تاثیر این روند به آن وارد می شود به مراتب بیشتر از خساراتی است که کشورهای دیگر متحمل می شوند.خوشروان پایین آمدن آب دریای خزر به دلیل استخراج نفت را بی اساس می داند: سندی وجود ندارد. در این رابطه. استخراج روغن در آب نیز امکان پذیر است. ربطی به این ندارد که دریا باید عقب نشینی کند تا نفت استخراج کنیم. این سخنان دروغ است. نفت منطقه خزر 30 متر عمق دارد. 18 متر هم پایین بیایند به مخازن نفت نمی رسند».
ولگا؛ قلب تپنده خزر
دریای خزر بازمانده دریاهای وسیع مدیترانه، آرال و سیاه است که در طول 1 میلیون سال زمینشناسی از هم جدا شدهاند و اکنون این دریای پهناور جایی برای رفتن ندارد؛ بنابراین نوسانات آن منحصربهفرد است و ویژگیهای خاص خود را در بر میگیرد. این دریا که در ابتدا شور بوده به دلیل ورود رودخانه های مختلف از چهار جهت شیرین تر و به اصطلاح لب شور شده است.میانگین شوری نواحی جنوبی دریای خزر در حدود 13 گرم در لیتر است. وسط باکو تا آذربایجان حدود 6 گرم در لیتر و در شمال دریای خزر و ورودی ولگا و قرقیزستان حدود 1 تا 2 گرم شوری است که این کاهش شوری به دلیل ورودی سالانه میلیون ها است. متر مربع آب از رودخانه ولگا و در واقع ولگا 85 درصد از ورودی آب شیرین دریای خزر را تشکیل می دهد.
محمدرضا فاطمی کارشناس و استاد دانشگاه با ارائه گزارش جاری از دریای خزر به این نتیجه می رسد که با توجه به شرایط موجود این دریا میزان بارندگی و اقلیم حوضه ولگا چندین هکتار است. نقش مهمی در نوسانات آب دریای خزر دارند. وی این نوسانات را دو دسته می داند: یکی نوسانات کوتاه مدت که 20 سال به طول می انجامد و دیگری نوسانات بلندمدت که حدود 100 سال طول می کشد. فاطمی می گوید: آنچه تاکنون توانسته ایم ثبت کنیم نوسانات کوتاه مدتی است که دریای خزر هر 25 سال یک بار عقب می نشیند و برمی گردد و آخرین بار اوایل دهه 80 آب خزر بالا آمد و در شمال آن را احساس کردیم. “آب بالا آمد و ویلاهای ساحلی را که در حین عقب نشینی ساخته شده بودند ویران کرد.”
او هم مانند خوشروان معتقد است: «در آن سال ها کار اشتباهی انجام شد که مردم تمام خط ساحلی را سنگ پرتاب کردند و به سواحل آسیب رساندند و حالا که آب کم شده صحنه بسیار زشتی ایجاد شده و یکپارچگی ساحل ایجاد شده است. از دست رفته است.” فاطمی یادآور می شود: طبق پیش بینی های دوره ای، سطح آب دریای خزر در اوایل قرن بیستم باید از عقب نشینی قبلی باز می گشت و بالا می رفت. اما تا امروز این اتفاق نیفتاده است.»
به گفته فاطمی، علت بالا نرفتن آب دریای خزر گرم شدن زمین است: «در اثر گرمای هوای سیبری، زمین هایی که یخ زده بودند و قابل کشت نبودند، از سرما بیرون آمده اند. تبدیل به زمین های زراعی شود». این کارشناس معتقد است: به همین دلیل روسیه شروع به ساخت بیش از 50 سد در ورودی ولگا کرده است تا بتواند آب خود را برای کشاورزی بگیرد، بنابراین کاهش آب خزر پس از ساخت سدها بسیار ملموس شده است. ” وی تاکید می کند: با توجه به برنامه ریزی های روسیه برای توسعه کشاورزی و همچنین تحریم های اخیر، قطعا این رویه تشدید می شود و آبگیری ولگا کاهش می یابد.
از سوی دیگر با گرم شدن هوا، میزان تبخیر از سطح خزر افزایش یافته است. ضمن اینکه رودخانه های ورودی به کشورهای آذربایجان، قرقیزستان و ترکمنستان نیز کاهش یافته است. با توجه به همه این عوامل، به نظر من تا 50 سال آینده سطح آب دریای خزر کاهش می یابد.» وی در مقایسه دریای خزر با دریاچه ارومیه می گوید: «به نظر من عقب نشینی دریای خزر برگشت ناپذیر است و همچنان ادامه دارد. “
این کارشناس آینده خوبی را نه برای دریاچه خزر و نه برای دریاچه لب شور پیش بینی نمی کند: «آینده ای مانند ارومیه در انتظار خزر است، اما عمق دریای خزر 1000 متر است و این باعث طولانی شدن زمان خشک شدن آن می شود. دریاچه ارومیه اما عمق متوسط آن فقط حدود 8 متر بود؛ بنابراین در عرض 20 سال خشک شد. وی معتقد است: شانس ایران این است که در اعماق دریای خزر قرار دارد و روند خشک شدن آن بعداً به دست ما می رسد و از طرفی خشک شدن دریای خزر از شمال آن شروع می شود سپس به میانه می رسد. خزر و در نهایت خزر جنوبی که احتمالا یک پروسه 100 ساله خواهد بود.
او همچنین معتقد است که در این زمینه کاری نمی توان کرد. البته به این دلیل که کشورهای اطراف این دریا چشم انداز محیط زیستی و حافظ طبیعت ندارند. از طرفی ما همیشه باعث تخریب طبیعت شده ایم. از سوی دیگر، هر چه وضعیت اقتصادی مردم بدتر شود، رعایت محیط زیست دشوارتر می شود. مگر اینکه تغییر بزرگی در نگاه دولتمردان به طبیعت ایجاد شود.» این کارشناس می گوید: «20 سال پیش وقتی درباره خشک شدن ارومیه هشدار دادم، خیلی ها با دیدن وسعت آب خندیدند و باور نکردند. حالا اما خشک شدن تالاب های گمیشان، انزلی، خلیگرگان و میانکلا زنگ خطر است. زنگ خطری که بسیاری از موجودات دریایی و ماهی ها را در معرض خطر قرار داده است.»
خزر هرگز دریاچه ارومیه نخواهد شد
در این میان گروهی از کارشناسان نیز ادعای خشک شدن دریای خزر در 70 سال آینده را رد می کنند و معتقدند: «عقب نشینی دریای خزر نشان دهنده خشک شدن بزرگترین دریاچه جهان نیست؛ زیرا کاسپین با پنج برابر حجم خلیج فارس هرگز به سرنوشت دریاچه ارومیه دچار نخواهد شد. در این زمینه «ایرنا» گفت وگویی با عزیر عبسی، فوق دکترای مهندسی عمران – محیط زیست داشته که قاطعانه می گوید: دریای خزر با عمق 135 متری در هیچ شرایطی مانند دریاچه ارومیه خشک نمی شود. “
تحلیل ارائه شده توسط این کارشناس به این شرح است: «آب خزر اگرچه به ویژه در شرق این دریا در گلستان عقب می نشیند، اما کیلومترها به سمت دریا می رود، اما خزر خشک نمی شود، دریای خزر 2 چاله آب دارد. در قسمت میانی و جنوبی دریا که بحث خشک شدن این دریا را کاملا منتفی می کند.این کارشناس همچنین معتقد است: نوسان آب دریاچه دلایل مختلفی دارد که به هم خوردن سطح آب مهمترین آنهاست. وی ایجاد سدهای روسیه در ورودی ولگا را یکی از عوامل کاهش آب دریای خزر می داند و می گوید: با توجه به اینکه ولگا به عنوان بزرگترین رودخانه اروپا 84 درصد آب را تامین می کند. آب دریای خزر، احداث سدهای مختلف در سال های اخیر عامل اصلی عدم تعادل آب دریای خزر است.» با این حال وی همچنین هشدار می دهد: «بی شک در 20 سال آینده وضعیت خلیج گرگان خواهد بود. و میانکاله بدتر از وضعیت کنونی خواهد بود و برای جلوگیری از پسرفت خزر باید سیاست خاصی اتخاذ شود.»
دریای خزر 400 سال بدون آب ورودی دوام می آورد
حمید علیزاده لاهیجانی، معاون پژوهشی و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی دریای خزر در این زمینه معتقد است: دریای خزر خشک نمی شود، حتی اگر آبی وارد این دریا نشود، خشک می شود. 400 سال طول می کشد تا خشک شود.” وی معتقد است: تغییر سطح آب در مدت زمان کوتاهی به دلیل جزر و مد، ورود آب رودخانه ها، تغییرات دما و امواج زیاد است که قابل برگشت است؛ اما مهم ترین دلیل تغییرات طولانی مدت سطح آب، بیلان آبی خزر است. یعنی تفاوت آب ورودی و تبخیر از سطح دریا، حال باید دید آیا دولتمردان از این نظرات و دیدگاه های متضاد کارشناسان و کارشناسان می توانند بهترین اقدامات را برای کمک به بقای دریای خزر انجام دهند یا خیر؟