به گزارش فوریت ؛ امروز سالروز درگذشت علی رضاقلی جامعه شناس، پژوهشگر و روشنفکر ایرانی است. از این متفکر و جامعه شناس شهیر ایرانی آثار علمی و پژوهشی متعددی بر جای مانده است که دو مورد از آن ها بیش از دیگران است.
یکی از این دو اثر کتاب «جامعه شناسی خودکامگی» و دیگری «جامعه شناسی نخبه گرایی» است. در این گزارش قصد داریم مروری بر محتوا و متن اصلی کتاب دوم «جامعه شناسی نخبه گرایی» داشته باشیم. این کتاب در اواسط دهه 70 منتشر شد و باعث توجه جامعه علمی و فرهنگی به رضا قلی شد.
این کتاب به سرعت پرفروش شد و بارها تجدید چاپ شد. امروزه جامعه شناسی نخبگان کشی یکی از مهم ترین کتاب های حوزه جامعه شناسی است و افراد زیادی آن را مطالعه می کنند.
نخبگان توسط مردم کشته می شوند
رضا قلی در «جامعه شناسی نخبه گرا» که در سال 1377 منتشر کرد، می کوشد به پرسشی پاسخ دهد که همه روشنفکران معاصر به دنبال پاسخ به آن هستند: «چرا ایران پیشرفت نکرده است؟
رضا قلی این اثر را در دهه ای نوشت که ایران دوران اصلاحات را می گذراند و اکثر مردم امیدوارند ایران بتواند بر مشکلات دهه 60 فائق آید. بسیاری امیدوارند که محمد خاتمی مانند یک ناجی ایران را نجات دهد و ایران را به توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی برساند.
رضاقلی بر خلاف معاصران خود معتقد است که این امکان پذیر نیست. به گفته وی پیشرفت و توسعه نه توسط نخبگان بلکه توسط جامعه حاصل می شود. او توسعه و پیشرفت را «از بالا به پایین» نمی پذیرد و معتقد است برعکس، پیشرفت و توسعه «از پایین به بالا» حاصل می شود.
محتوای اصلی کتاب «جامعه شناسی نخبه گرا» بررسی تاریخ ایران بر اساس گزاره مذکور است. رضاقلی می کوشد تا نشان دهد هرگاه نخست وزیر یا صدراعظم بزرگی که قدرت ذهن و اراده اش بالاتر از عموم مردم است و درک جامع و کاملی از توسعه و پیشرفت دارد به قدرت رسید و قصد اجرای برنامه توسعه خود را داشت. نتوانست به هدفش برسد. و در میانه راه کشته یا تبعید شد. علت این مشکل ناتوانی این نخبگان سیاسی یا استبداد سلطنت ایران نیست، بلکه بدوی بودن ساختار اجتماعی ایران است.
در واقع به گفته رضا قلی عامل حذف نخبگانی چون امیرکبیر و مصدق نه ناصرالدین شاه و محمدرضا شاه، بلکه جامعه ایران بوده است.
رضاقلی معتقد است که جامعه ایران از زمان حمله مغول ساختار بدوی و قبیله ای (ایلیری) داشته است. تا عصر مدرن، نه شهر مدرن و نه جامعه ای ساختارمند و محترم در ایران یافت می شود. بیشتر مردم به صورت طایفه و قبیله زندگی می کنند و ساختار جامعه ایران نیز ایلیاتی است. این ساختار ایلیاتی ذاتاً نفی پیشرفت و توسعه است. ساختار ایلیاتی جامعه ایران را مصرف گرا و تنبل کرده است و همین مشکل باعث شده است که مردم با نخبگانی که سعی دارند ایران را به سمت پیشرفت سوق دهند و مردم را از تنبلی و پرخوری بیرون بیاورند، مخالفت کنند. به همین دلیل مردم شروع به حذف این نخبگان می کنند و ایران را در وضعیت فقر و توسعه نیافتگی نگه می دارند.
سرنوشت قائم مقام، امیرکبیر و مصدق در جامعه ای منحط
رضا قلی در کتاب «جامعه شناسی نخبه گرایی» به زندگی سه تن از نخبگان سیاسی قائم مقام فرهانی، امیرکبیر و محمد مصدق می پردازد.
او معتقد است در میان نخست وزیران ایران فقط این سه نفر واقعاً نخبه بودند. یعنی تلاش می کردند ایران را به سمت توسعه اقتصادی و سیاسی سوق دهند و از فقر و مصرف خارج کنند. بیشتر حجم کتاب به زندگی و فعالیت های سیاسی امیرکبیر اختصاص دارد.
رضا قلی تلاش می کند نشان دهد که حتی اگر امیرکبیر در قدرت می ماند و ناصرالدین شاه او را نمی کشت، باز هم نمی توانست برنامه توسعه خود را اجرا کند زیرا مردم از برنامه های او حمایت نکردند. وی از سرنوشت افرادی یاد می کند که توسط امیرکبیر به اروپا فرستاده شدند و با علوم و فنون جدید آشنا شدند. بعد از مرگ امیرکبیر همه اینها به نقطه صفر برگشتند و دست به فساد و رشوه زدند و کار و توسعه و پیشرفت را فراموش کردند.
رضا قلی مدعی است که پس از مرگ امیرکبیر هیچ حرکتی صورت نگرفت و اعتراضی صورت نگرفت، زیرا هیچ یک از عوام و بزرگان موافق نقشه های امیرکبیر نبودند و خواستار عزل و نابودی وی در اسرع وقت بودند. از این منظر مردم یا به عبارت بهتر جامعه توسعه نیافته و بدوی ایران را می توان قاتلان امیرکبیر دانست.
ماجرای امیرکبیر در مورد فراهانی و محمد مصدق معاون استاندار تکرار شد و این دو نفر نیز توسط جامعه ایلیت ایران برکنار شدند.
رضا قلی معتقد است تا زمانی که جامعه ایران آهسته و پیوسته پیش نرود، نخبگان سیاسی و اقتصادی ظهور نخواهند کرد و امیران بزرگ و مصدق و نایب السلطنه به دست استبداد برکنار خواهند شد. این موضوع امروز هم حاکم است. جامعه ایران باید نخبگان خود را ایجاد کند و نه برعکس. بنابراین تا جامعه پیشرفت نکند افراد بزرگ و نخبه ظهور نمی کنند.
نطر شما چی هست؟ در زیر نظر بدهید