قاسم توکلی روزنامه نگار در یادداشتی درباره امید نوشت: پروازهای طبیعی ذهن انسان از لذت به لذت نیست، بلکه از امید به امید است! (ساموئل جانسون)
به جرات می توان گفت یکی از الزامات اساسی روحی و روانی زندگی در جامعه امروز ایران، «امید داشتن» است. در طول تاریخ این فلات، نیاکان ما همواره با امید به روزهای بهتر، پیچ و خم های دشوار تاریخی را پشت سر گذاشته اند و امروز نیز که در شرایط سختی قرار داریم، مهم است که امید خود را برای تحمل این شرایط سخت مانند نیاکانمان حفظ کنیم. اما امید چیست؟ تعاریف و ویژگی های آن چیست؟ چرا امید مهم است؟ تفاوت بین فردی که امیدوار است با فردی که صرفاً خوش بین است یا خیال پرداز است چیست؟
در این یادداشت قصد دارم به سوالات فوق پاسخی مختصر و قابل فهم ارائه کنم و در این زمینه از کتابی استفاده خواهم کرد که اخیراً از یکی از دوستان امیدوار به دستم رسیده است: «امید» نوشته «استن ون هوفت»!
امید چیست؟
ما معمولاً امید را به عنوان یک حالت روحی یا روانی می شناسیم که برخی افراد در درون خود تجربه می کنند. تصویری کلیشه ای از افراد امیدوار وجود دارد که به نظر می رسد همیشه لبخند شادی بر لب دارند و با اطمینان آینده بهتری را انتظار دارند. اجازه دهید تعاریفی را از دانشمندان و روانشناسان در مورد کلمه کلیدی امید ارائه کنیم تا ببینیم این دیدگاه کلیشه ای چقدر با حقایق علمی و حقایق فلسفی مطابقت دارد.
فیلسوفان (از ارسطو و افلاطون گرفته تا توماس آکویناس و امانوئل کانت) معمولاً دیدگاهی «اخلاقی» نسبت به مقوله امید داشتهاند، اما برداشت روانشناسی مدرن از فضیلت امید کمتر اخلاقی است و بیشتر با مفهوم «موفقیت» در زندگی مرتبط است. آیا به این دلیل نیست که ما در یک جامعه مدرن “دستاورد” زندگی می کنیم!؟ بنابراین طبیعی است که رویکرد انسان مدرن به مفاهیمی مانند امید نیز رویکردی کاربردی و دستاورد محور باشد.
کریستوفر پترسون و مارتین سلیگمن (به عنوان پدران روانشناسی مثبت گرا) امید را اینگونه تعریف کرده اند: “انتظار بهترین ها برای آینده و تلاش برای تحقق آن، باور به اینکه آینده خوب چیزی است که می تواند اتفاق بیفتد”! همچنین از دیدگاه یک فیلسوف معاصر (پاتریک شید) امید را چنین تعریف می کنند: «تعهد فعال به مطلوبیت و تحقق هدفی خاص».
خوب ناگفته نماند که داشتن امید فقط یک حالت روحی و هیجانی نیست، بلکه نیاز به عمل و هدفمند بودن دارد. اگر بخواهیم دیگر بحث های نظری را کش نکنیم و شاخص های امید را به اختصار فهرست کنیم، به 10 شاخص می رسیم که به شرح زیر است:
1- امید به تحقق امری اطلاق می شود که انسان آن را خوب می پندارد.
2- موضوع امید اتفاقی است که وقوع آن ممکن یا محتمل تلقی می شود.
3- موضوع امید اتفاقی است که وقوع آن قطعی تلقی نمی شود.
4- انسان امیدوار در مورد آنچه که امیدوار است به آن دست یابد، مردد است. (پشت هر امیدی، نگرانی نهفته است)
5- امید، همانگونه که فرد امیدوار تصور یا تجسم می کند، به سوی آینده هدایت می شود.
6- امید با نیازهای عمیق ایجاد می شود نه خیال پردازی یا آرزو.
7- امید معطوف به موقعیت هایی است که فرد امیدوار از آن آگاهی کامل ندارد.
8- امید داشتن باید منجر به اقدام شایسته و مناسبی از سوی فرد امیدوار شود.
9- امید ساختار روانی خاصی دارد.
10- امید باید منطقی و واقع بینانه باشد.
چرا امید مهم است؟
در طول تاریخ، داشتن امید نه تنها شرط لازم برای ادامه بقای انسان بر روی کره زمین است، بلکه پیش نیاز یک زندگی شاد نیز بوده است. شاد زیستن بدون شک نوعی توانمندسازی است. توانایی تجسم نشانه های امیدوارکننده از آینده امیدوارکننده برای خود و دیگران. افراد بدبین و بدبین همیشه زندگی آینده یا آنچه در پیش است را یک تهدید می بینند. آنها از چیزهای جدید و ناآشنا می ترسند، در حالی که یک خوش بین زندگی را پر از شگفتی می بیند، شگفتی هایی که مایه شادی هستند.
اهمیت دیگر امید این است که ارتباط تنگاتنگی با فضایل دیگری دارد که «زندگی پر برکت» را تضمین می کند. فرد امیدواری که به آینده خوش بین است از یک فرد بدبین «شجاعت و اعتماد به نفس» بیشتری دارد، در برابر ناملایمات زندگی یا رفتارهای نادرست دیگران «تحمل و تحمل» بیشتری نشان می دهد. یک فرد امیدوار نیز به دلیل امیدی که در اعماق قلب خود احساس می کند، «عشق و شادی» بیشتری به دیگران می دهد.
تفاوت امید و خوش بینی چیست؟
اگر امید را یک فضیلت بدانیم و بخواهیم از فلسفه ارسطو در مورد مفهوم فضیلت کمک بگیریم، باید بگوییم فضایل انسانی در میانه طیفی از افراط و تفریط قرار دارد. به قول قدیمی ها: «خوب متوسط ها»!
یعنی فضیلت یا خیر در اعتدال و تعادل است. حال که امید را یک فضیلت (اخلاقی، روانی، عملی و عقلانی) دانستیم، این فضیلت را باید در مرکز ثقل کدام دو قطب متضاد قرار داد؟ به عبارت دیگر، فضیلت یا خوبی در خاورمیانه، میانگین بین «بدبینی» و «خوشبینی» است! بنابراین خوش بینی نیز نوعی امید است، اما امیدی افراطی، ساده لوحانه و غیرواقعی (اگر نه کودکانه) به آینده و آنچه در پیش است.
فراوانی امید در یک فرد خوش بین باعث می شود چنین فردی خطرات و مشکلات پیش رو را نبیند و به سادگی به دیگران اعتماد کند. یک فرد خوش بین غوطه ور در رویاها و رویاهای شیرین خود درباره آینده ای موهوم است که هیچ ارتباطی با واقعیت واقعی ندارد. افراد خوش بین فکر می کنند که دنیا به آنها مدیون “رفع” است و دیر یا زود این رفاه سرنوشت آنها خواهد بود.
به همین دلیل، افراد خوش بین به زندگی رویکردی منفعلانه دارند و فاقد آن عمل گرایی و عملی هستند که یک فرد امیدوار برای تحقق امیدهای خود موظف به انجام آن است. مردم ساده لوح در طول تاریخ همواره قربانی کلاهبرداران یا سیاستمداران پوپولیستی بوده اند که از زودباوری و ساده لوحی آنها نهایت استفاده را می کردند. بنابراین دانستن تفاوت بین بدبینی و امید (که در مورد آن زیاد صحبت شده) و تفاوت بین امید و خوش بینی بسیار مهم است، تفاوتی که کمتر به آن پرداخته شده است.