علیرضا ایزدی با اشاره به ثبت ملی «نان سنگک» در شورای ملی ثبت آثار ناملموس گفت: «نان سنگک» به عنوان یکی از اصیل ترین و محبوب ترین نان های سنتی ایران، پس از طی مراحل کارشناسی در شورای ملی ثبت آثار هنری ثبت شده، در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید.
مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی افزود: ثبت این عنصر فرهنگی اقدامی برای پاسداشت بخشی از حافظه تاریخی، فرهنگ زندگی روزمره، دانش بومی و هویت غذایی ایرانیان است. میراثی که نسل ها در زندگی مردم وجود داشته و همچنان بخشی از فرهنگ عمومی جامعه ایران را تشکیل می دهد.
یزیدی درباره اسناد تاریخی مربوط به تاریخچه نان سنگک گفت: قدیمی ترین سند مکتوب شناخته شده که در آن از نان سنگک یاد شده، لغت نامه «برهان کتز» نوشته خلف تبریزی در سال 1062 هجری قمری است که در زیر کلمه «سنگک» نوشته شده است: نوعی نان است که روی سنگریزه های داغ پخته می شود.
یزدی ادامه داد: علاوه بر این سند مکتوب، مجموعه ای از روایات شفاهی و اشارات تاریخی نیز درباره تاریخچه این نان وجود دارد که قدمت آن را به دوره ساسانی و حتی قبل از اسلام می رساند. برخی منابع تاریخی نیز به ناآشنایی سپاهیان عرب در هنگام ورود به مدائن با این نوع نان اشاره کرده اند که در بررسی تاریخی مکان و پیشینه این روش پخت قابل تأمل است.
وی تاکید کرد: در بررسی پرونده های میراث ناملموس مجموعه ای از شواهد تاریخی، اسناد مکتوب، روایات شفاهی، تداوم فرهنگی، دانش و مهارت های مرتبط و جایگاه عنصر در زندگی اجتماعی مردم بررسی می شود.
ایزدی با اشاره به شواهد باستان شناسی مربوط به نحوه پخت نان سنگک گفت: در یکی از قلعه های مخروبه ورامین، بقایای نانوایی سنگی شامل تنور سالم و سنگ های مخصوص پخت کشف شد که می توان آن را شاهدی ملموس بر تداوم این روش پخت در ایران دانست.
وی افزود: وجود چنین شواهدی در کنار اسناد تاریخی و روایات شفاهی، تصویری چندلایه از پیشینه این میراث ارائه می کند و نشان می دهد که «سنگ» دانش و مهارتی است که در طول زمان در ارتباط با ابزار، محیط زیست، روش پخت و پز و فرهنگ مصرف تداوم یافته است.
مدیرکل ثبت و حفظ و احیای آثار باستانی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی همچنین درباره داستان معروف نقش شیخ بهایی در طراحی تنور سنگکی گفت: در سالنامه هیئت نانوایان تهران که در سال 1326 به درخواست عباسیه بهایی به درخواست حضرت عباسیه بهائی رسیده است، به درخواست شیخ بهایی آمده است. راهکاری برای تهیه نان سربازان در سفرها نقل شد که بر اساس آن طرح تنور سنگکی را به شیخ بهایی نسبت دادند.
ایزدی افزود: صرف نظر از تطابق تاریخی این روایت با واقعیت، تداوم اصول کلی این روش پخت در نانوایی های سنگی امروزی نشان از جایگاه ویژه این سنت در فرهنگ غذایی ایرانیان دارد.
وی همچنین به تألیفات شاطر داوود روغنی نانوا و چهره شناخته شده ری اشاره کرد و گفت: وی در کتاب خود که در سال 56 منتشر شد، نان سنگک را از منظر طعم، هضم و سلامت به عنوان «بهترین نان ایران و شاید جهان» معرفی کرد. تعبیری که نشان از جایگاه این نان در فرهنگ و ذائقه عمومی ایرانیان دارد.
یزدی ثبت ملی نان سنگک را نقطه شروع فرآیندی گسترده تر برای حفاظت و انتقال این میراث به نسل های آینده دانست و تصریح کرد: مهمترین کارکرد ثبت ملی شناسایی، مستندسازی و صیانت از دانش و مهارت های سنتی مرتبط با این عنصر و فراهم آوردن زمینه انتقال آن به نسل های آینده است.
وی گفت: میراث ناملموس زمانی معنا پیدا می کند که در متن زندگی مردم زنده باشد. بنابراین حفاظت از نان سنگک به حفظ ظاهر آن خلاصه نمی شود، بلکه باید به دانش و مهارت شاطر، طرز تهیه خمیر، طرز طبخ، ابزار و وسایل سنتی و مجموعه سنت ها و آداب مربوط به آن توجه داشت.
مدیرکل ثبت آثار وزارت میراث فرهنگی افزود: ثبت این میراث می تواند زمینه را برای توجه بیشتر به نانوایی های سنتی، حمایت از صنعتگران چیره دست و حاملان این دانش و مهارت و همچنین تقویت روند مستندسازی و احیای سنت های مربوط به پخت سنگک فراهم کند.
ایزدی با بیان اینکه نان در فرهنگ ایرانی چیزی فراتر از یک ماده غذایی است، گفت: نان در فرهنگ ایرانی با مفاهیمی چون خانواده، معیشت، مهمان نوازی، آیین های اجتماعی و زندگی روزمره مردم پیوند خورده است و سنگک به دلیل شیوه تولید، ساختار سنتی پخت و حضور مستمر آن در سفره ایرانی، جایگاه ویژه ای در این نظام فرهنگی دارد.
وی افزود: حفاظت از چنین عناصری در واقع حفاظت از سرمایه های فرهنگی کشور است; زیرا بخش مهمی از هویت یک جامعه در عناصر به ظاهر ساده اما عمیقاً ریشه دار زندگی روزمره آن جامعه شکل می گیرد.
مدیرکل ثبت آثار وزارت میراث فرهنگی درباره چشمانداز ثبت جهانی نان سنگک نیز گفت: ثبت ملی یکی از گامهای مهم در مسیر حفاظت و معرفی بینالمللی میراث ناملموس است و موضوع ثبت جهانی نان سنگک در فهرست ناملموس یونسکو، ثبت جهانی نان سنگک در فهرست آثار ناملموس یونسکو را پیگیری خواهیم کرد. در مجامع و محافل بین المللی
یزدی تاکید کرد: دستیابی به چنین هدفی نیازمند همکاری و هم افزایی نهادهای مرتبط، پژوهشگران، مورخان، سنت گرایان، نانوایان و فعالان عرصه میراث فرهنگی است و امیدواریم با حرکت جمعی مبتنی بر مستندات علمی بتوانیم این میراث زنده ایرانی را در سطح جهانی معرفی کنیم.
مدیرکل ثبت و حفظ آثار باستانی و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گفت: از تمامی پژوهشگران، مورخان، نانوایان سنتی و فعالان میراث فرهنگی که در تهیه و تکمیل این پرونده همکاری داشته اند صمیمانه قدردانی می کنم. نان سنگک روایتگر بخشی از تاریخ، هنر، دانش و هویت ایرانیان است و پاسداشت آن در واقع پاسداشت بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین و انتقال آن به نسل های آینده است.