رسانه ملی هر ساله با فرا رسیدن ایام محرم و صفر سعی در تولید و پخش سریال داشته است. در میان این سریال ها که تعداد قابل توجهی دارند، سریال هایی چون «صافر سبز»، «پرده نشین»، «معصومیت از دست رفته»، «شب 10» و «مختارنامه» در این سال ها مخاطبان خود را حفظ کرده اند و می توانند پیشنهاد مناسبی برای تماشای ایام محرم باشند.
در ادامه این گزارش به معرفی و بررسی این آثار می پردازیم.
«سفر سبز» و داستان بازگشت به معنا
«سفر سبز» به نویسندگی حسین پاکدل و کارگردانی محمدحسین لطیفی در سال 1380 روی آنتن رفت. این سریال روایتگر زندگی جوانی به نام دانیل وسبرگ است که توسط یک خانواده آلمانی ایرانی تبار به فرزندی پذیرفته می شود و برای آشنایی با گذشته خود و آشنایی با خانواده واقعی اش به ایران بازمی گردد. علاوه بر این داستان، «سفر سبز» روایت عاشقانه پرشوری هم دارد که سهم قابل توجهی از محبوبیت سریال دارد. این مجموعه داستان خود را از آلمان آغاز می کند و پس از آمدن دانیال به ایران آرام آرام به سمت فضای عاشورایی پیش می رود.
«سفر سبز» از همان قسمت اولش که در آلمان و خانواده ای مسیحی روایت می شود، مدام به مفاهیم معنوی توجه دارد. مولفه هایی مانند نماز خواندن قبل از شام، حضور در کلیسا و زمزمه های درونی شخصیت قبل از مواجهه دانیال با فرهنگ عاشورایی و یا حتی سفر به ایران در سریال حضوری محسوس دارد و به این ترتیب پاکدل شخصیتی را در فیلمنامه خود به تصویر کشیده است که با مفاهیم معنوی بیگانه نیست، اما از ابتدا به دنبال آن بوده و فرهنگ ایرانی را یافته است.
اما این سریال گاهی چنان در مضامین معنوی و آرمان گرایانه خود غرق می شود که دیالوگ ها و صحنه های آن باورپذیری و تاثیرگذاری خود را از دست می دهند و حتی کمی کلیشه ای می شوند. حادثه ای که بیش از هر چیز دیگری در روایت عاشقانه تأثیر مخرب خود را نشان می دهد. با این حال، «سفر سبز» با ارائه نگاهی جهانی به عاشورا می کوشد داستان خود را فراتر از مراسم و رویدادها ببرد و روایتگر یک تجربه درونی است؛ در حالی که «سفر سبز» را به تصویر می کشد. نگاهی متفاوت که مخاطب را به خوانشی تازه از آیین هایشان می برد. «سفر سبز» شاید داستان سفر جوانی از آلمان به ایران به نظر برسد، اما در بطن خود، روایت سفری درونی از غربت و آشفتگی به سوی معنا و پیوند است.
پارسا پیروزفر، امین تارخ، لادن مستوفی، گوهر خیراندیش، محمدرضا شریفی نیا، آزیتا حاجیان، حسن پورشیرازی و سارا خوئینی در «سفر سبز» به ایفای نقش پرداخته اند.
“پرده” و ساختار جوی متمایز
سریال «پرده نشین» به نویسندگی حسین تراب نژاد و مهدی شیرزاد و کارگردانی بهروز شعیبی در سال 1392 روی آنتن رفت، این سریال برخلاف دیگر آثار معمول این فضا رنگی حماسی و شور ندارد و با ریتمی آرام و دلنشین جلو می رود. تراب نژاد در این فیلمنامه داستان زندگی یک خانواده روحانی را روایت می کند. هدی با بازی ویشکا آسایش پس از سال ها برای دریافت میراث پدرش به ایران بازمی گردد، اما اتفاقات پیش بینی نشده قضاوت های او را تغییر می دهد و او را درگیر ماجراهای مختلفی می کند.
علیرغم تجربه های مشابه در سینما در آثاری چون «طلا و مس»، «فرشته ها با هم می آیند» و «روز شورش» که چند سال قبل و بعد از «پرده نشین» تولید شد، وجه تمایز این اثر در تلویزیون، خلق تصویری انسانی، ملموس و دست یافتنی از جامعه روحانیت است. «مرد پرده ای» این جامعه را با نگاهی اسطوره ای به تصویر نمی کشد و به تماشاگر اجازه می دهد با آنها همذات پنداری کند و قدم به قدم با احساسات، چالش ها و معضلات آنها روبرو شود. شعیبی با تاکید و استفاده مکرر از نماهای شهر، طبیعت، خانه، مسجد و امامزاده و استفاده از سکوت و نگاه های بلند، بیش از آنکه بخواهد مخاطب را با لایه بیرونی داستان خود درگیر کند، سعی می کند مخاطب را در فضای سریال غرق کند.
«پرده نشین» در شخصیت پردازی و نقش آفرینی شخصیت های محمدحسین با بازی حامد کمیلی، میرزایی با بازی آتیلا پسیانی و بیش از همه حاج آقا شهیدی با بازی فرهاد آئیش موفق بوده است، اما در خلق شخصیت منفی اصلی داستان، خزایی با بازی بابک حمیدیان که بر خلاف دیگران، ظاهری کمرنگ دارد، ناموفق بوده است. تدوین ناراحت کننده سریال نیز گاهی ریتم سریال را به هم می زند و اجازه نمی دهد مخاطب داستان سریال را آن طور که باید دنبال کند. علاوه بر این، «پرده» محافظه کارانه پیش می رود و با وجود اشاره به چالش ها و رویکردهایی که برای شخصیت های عادی و معنوی سریال پیش می آید، در نهایت و با وجود استفاده از روشی جدید؛ پرتره ای کلاسیک و سنتی از یک جامعه معنوی در این مجموعه ارائه می کند.
موسیقی سریال «پرده نشین» نیز یکی از ماندگارترین عناوین تاریخ تلویزیون است. موسیقی این قطعه را مهیار علیزاده ساخته و علیرضا قربانی آن را با شعری از محمدعلی بهمنی خوانده است. آخرین سکانس آخرین قسمت این سریال به صورت هنرمندانه به عنوان آن متصل شده و مخاطب را برای دقایقی ناپدید می کند.
فرهاد آئیش، ویشکا آسایش، حامد کمیلی، سارا بهرامی، آتیلا پسیانی، بابک حمیدیان، هومان برکنورد و محسن کیایی در این سریال به ایفای نقش پرداخته اند.
«معصومیت از دست رفته» و روایتی از طبیعت انسان
«معصومیت از دست رفته» به نویسندگی حسن میرباقری و محمد بیرانوند و کارگردانی داوود میرباقری در سال 1381 روی آنتن رفت. این سریال به زندگی شوذب مردی می پردازد که در گذشته از یاران امام علی (ع) بود و اکنون به بنی امیه پیوست و خزانه دار شهر کوفه شد. وقایع این سریال در تاریخ وقایع عاشورا می گذرد، اما میر باقری در این سریال برخلاف «مختارنامه» مستقیماً به وقایع عاشورا نپرداخته و بیش از آن که بخواهد روایتگر تاریخ باشد، سعی کرده یک برخورد درونی با کربلا را به تصویر بکشد.
شوذب از یک سو توسط همسرش ماریا که زنی مسیحی بود به سعادت و پیوستن به امام حسین (ع) دعوت می شود و از سوی دیگر حمیره که زنی یهودی است و شوذب در جوانی عاشق او بود، او را به سمت خلافت و سیاست و ثروت و دوری از رستگاری می کشاند. «معصومیت از دست رفته» این فرصت را برای مخاطبان خود فراهم می کند تا با این پرسش مواجه شوند که آیا اگر در سال 61 هجری قمری در کوفه بود، آیا باز هم از یاران و دوستداران امام حسین (ع) بود؟
این سریال با محور قرار دادن شهر کوفه و ویژگی های متعدد و متناقض آن، در کنار تجربه ای درونی، برداشت و نقد اجتماعی را نیز به همراه دارد. کوفه ای که میر باقری در «معصومیت از دست رفته» به تصویر می کشد تا حدودی با کوفه «مختارنامه» متفاوت است و رنگ تردید، بیگانگی، ناامنی و بیماری بر آن حاکم است. این سریال به نوعی روایتی از روح انسان است و نشان می دهد که آگاهی از حقیقت و سعادت برای عمل به آن کافی نیست، بلکه تنها مقدمه آن است.
شخصیت پردازی قابل توجه و چند لایه شوزاب و حمیرا از نقاط قوت این سریال است و بازیگران هر دو نقش امین تارخ و سارا خوئینی ها یکی از بهترین بازی های خود را در این سریال به نمایش گذاشتند. شخصیت خلق شده برای حمیرا در «معصومیت از دست رفته» در مقایسه با شخصیت قطم در سریال «امام علی (ع)» بسیار پیچیده است.
امین تارخ، فریبا کوثری، سارا خوئینی ها، داریوش فرهنگ، امین زنگدانی، داوود رشیدی و حدیث فولادوند از جمله بازیگران سریال «معصومیت از دست رفته» هستند.
«شب دهم» و حماسه ای از تعالی عشق
«شب دهم» به کارگردانی حسن فتحی در سال 1380 روی آنتن رفت. این مجموعه روایتی از گذر عشق زمینی به عشق آسمانی بود، «حیدر خوش مرام» با بازی حسین یاری اهل لوطی یکی از محله های قدیمی تهران که در پی ناکامی مجبور به دزدی از یکی از خانواده های قاج می شود. اما در این منطقه توطئه و عشقی پرشور در انتظار عاشق داستان است که تازه آغاز ماجراها و اتفاقاتی است که داستان سریال را پیش می برد.
فتحی در این سریال سه جهان را با هم ترکیب می کند. فرهنگ لوتیگری تهران قدیم، آیین تعزیه و عاشورا و ملودرام عاشقانه. این ترکیب، روایتی را شکل می دهد که پس از مواجهه و همراهی مخاطب با عشقی زمینی و دردناک، او را با مضمون معنوی خود برانگیخته می کند. علی وزیریان در فیلم «خدا نزدیک است» با بازی بابک حمیدیان و الناز شاکردوست تلاش کرد مفهومی مشابه را روی پرده به تصویر بکشد، اما مخاطبان نتوانست مانند «شب 10» با آن فیلم ارتباط برقرار کند. اتفاقی که هنر فتحی را در داستان نویسی آشکار می کند.
موسیقی این سریال با شروع پخش به قطعه ای بسیار پرمخاطب تبدیل شد و حتی اکنون که بیش از بیست و پنج سال از تاریخ پخش آن می گذرد همچنان بسیار شنیدنی است. آهنگسازی این قطعه را فردین خلطبری، آهنگساز تیم این مجموعه بر عهده داشته و علیرضا قربانی آن را با شعری از افشین یداللهی خوانده است.
فتحی در گفت و گو با خبرنگار سامانه «ما موزیک» درباره شکل گیری مثلث طلایی فردین خلطبری، افشین یداللهی و علیرضا قربانی برای ساخت «موسیقی متن» و «اعتبارات» این سریال گفت: اصرار من بر این بود که فردین خلطبری موسیقی متن سریال «شب ختابری» را بسازد و همیشه با ذوق و سلیقه اش فریدین من انطباق داشت. به دنبال فرصتی برای همکاری با او در یکی از کارهایم بودم به همین دلیل در طول ساخت سریال اصرار داشتم که فردین در کار حضور داشته باشد و امروز بسیار خوشحالم که او به عنوان آهنگساز در این سریال در کنار ما بود.
حسین یاری، کتایون ریاحی، رویا تیموریان، ثریا قاسمی، پرویز پورحسینی، محمود پاک نیت، اکرم محمدی، پرویز فلاحی پور و شاهین علیزاده در «شب دهم» به ایفای نقش پرداخته اند.
“حکمیت” انتخابی دائمی.
سریال «مختارنامه» به نویسندگی و کارگردانی داوود میرباقری از سال 1381 مراحل پیش تولید خود را آغاز کرد و سرانجام در سال 1388 به روی آنتن رفت. این مجموعه مبنای زندگی مختار ثقفی و قیام او بر خونخواهی امام حسین (علیه السلام) و از گذر این روایت و همچنین روایت وقایع پیش از آن و نیز پس از آن است. این سریال یکی از پروژه های بزرگ تلویزیونی بود که هزینه و زمان زیادی صرف آن شد. اقدامی که در خور تحسین بود چرا که پس از گذشت سال ها از اولین پخش این مجموعه، «مختارنامه» تقریباً هر سال از یک شبکه روی آنتن می رود و همچنان مخاطبان خود را در بین نسل های مختلف حفظ کرده است.
میر باقری با به تصویر کشیدن صحنه های جنگ و روایت نبردهای شخصیت هایش در کنار تلاش برای ارائه روایتی تاریخی و مذهبی اثری دیدنی خلق کرده که مخاطب با هیجان آن را دنبال می کند. اشتباهات تاریخی این سریال از زمان پخش انتقادات زیادی را به همراه داشت که همچنان پابرجاست اما همچنان میر باقری در فیلمنامه نویسی موفق بوده و ضمن خلق دیالوگ های جذاب، داستانی هیجان انگیز خلق کرده است.
این سریال از نظر بازیگری نیز موفق بود و شخصیت های مختار با بازی فریبرز عرب نیا، ابن زیاد با بازی فرهاد اصلانی و عبدالله بن زبیر با بازی رضا کیانیان مورد توجه قرار گرفت.
در این مجموعه فریبرز عرب نیا، فرهاد اصلانی، رضا رویگیری، مهدی فخیم زاده، جعفر دهقان، نسرین مقانلو، محمد فیلی و فریبا کوثری به ایفای نقش پرداخته اند.