صلح حاصل کنش آگاهانه انسان‌هاست

این کتاب سعی دارد صلح را نه صرفاً به عنوان «وضعیت فقدان جنگ» در روابط بین دولت‌ها، بلکه به‌عنوان یک فرآیند اجتماعی، فرهنگی و جهانی بررسی کند که تحقق آن مستلزم دگرگونی در روابط قدرت، کاهش انواع خشونت، تقویت عدالت و ایجاد ظرفیت‌های گفت‌وگو و همزیستی در سطوح محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی است. هدف نویسندگان این کتاب که در 10 فصل تدوین شده است، فراتر از حوزه آرمان های اخلاقی و ترتیبات امنیتی است و آن را به مشکلی برای تحلیل جامعه شناختی تبدیل می کند. مقصودی و پوررمضان در این راستا با تکیه بر نظریه یوهان گالتونگ، سیاستمدار نروژی با نگاهی میان رشته ای، عدالت، اعتماد و حکمرانی را برجسته می کنند.

مقصودی و پوررمضان معتقدند در دنیایی که هر روز اخبار جنگ، مهاجرت اجباری، شکاف اجتماعی و بحران هویت به گوش می رسد، صحبت از صلح به سادگی متهم به آرمان گرایی است. از نظر این دو، صلح یک رؤیای شاعرانه نیست، بلکه یک ضرورت علمی، اجتماعی و سیاسی است، همچنین نقطه شروع یک بحث مشاهده ای است که انکار آن دشوار است. به عبارت دیگر، فناوری، رشد اقتصادی و قدرت نظامی به تنهایی صلح پایدار را به ارمغان نمی آورد. جوامع در اوج توسعه گرفتار افراط گرایی، بی اعتمادی و قطبی شدن سیاسی هستند و کشورهای پس از پایان جنگ همچنان در چرخه خشونت و انتقام قرار دارند. اگر چنین است، صلح را نمی توان به امضای یک توافق تقلیل داد و باید در چارچوب جامعه درک شود.

اساس اندیشه مقصودی و پوررمضان این است که صلح یک روند مستمر است نه وضعیتی که با پایان درگیری نظامی به دست می آید. این فرآیند شامل بازسازی اعتماد، گسترش عدالت، تقویت سرمایه اجتماعی، توسعه نهادهای پاسخگو و ترویج فرهنگ گفتگو است. همچنین در این دیدگاه خشونت تنها در میدان جنگ رخ نمی دهد، بلکه تبعیض، طرد اجتماعی، فقر ساختاری، فساد نهادی، انحصار قدرت و سرکوب فرهنگی نیز از اشکال آن است.

نگرانی نویسندگان باعث بازتعریف امنیت شده است، همچنین باعث شده است که نویسندگان از درک و فهمی که امنیت را با ابزارهای کنترل و بازدارندگی نظامی تعریف می کند فاصله بگیرند و آن را به عدالت اجتماعی، اعتماد عمومی، انسجام، حکمرانی خوب، مشارکت شهروندان و توسعه انسانی گره بزنند. آنچه کتاب بر آن تاکید دارد این واقعیت است که امنیت پایدار بدون صلح پایدار امکان پذیر نیست و صلح پایدار بدون عدالت، آزادی و مسئولیت اجتماعی تحقق نمی یابد.

این کتاب همچنین بر اساس نقش دوگانه سیاست نوشته شده است، زیرا سیاست می تواند بستری برای درگیری و تعمیق شکاف ها و در عین حال ابزاری برای گفتگو، مدیریت مناقشه، توزیع عادلانه منابع و ایجاد نهادهای صلح آمیز باشد. از این رو، کتاب سعی دارد نشان دهد که چگونه کیفیت رابطه بین دولت و جامعه، اعتماد بین شهروندان و کارآمدی نهادهای عمومی تعیین کننده ظرفیت جامعه برای مدیریت مسالمت آمیز منازعات و در نتیجه آینده صلح است. نویسندگان در اینجا سعی می کنند از روایت های متعارف جنگ و امنیت فراتر رفته و صلح را نه به عنوان یک موضوع صرفاً اخلاقی یا حقوقی، بلکه به عنوان یک واقعیت اجتماعی که باید شناخت، تحلیل و پیگیری شود، در نظر می گیرند.

مقصودی و پوررمضان پایه های نظری کتاب را بر اساس نظریه یوهان گالتونگ بنا نهاده اند. این سیاستمدار نروژی صلح را فراتر از معنای غیبت جنگ گرفت و آن را به نابرابری، عدالت و امکان شکوفایی انسان گره زد.

کتاب سه انتخاب روش شناختی را در دستور کار قرار داده است.

بین رشته ای بودن نویسندگان از علوم اجتماعی، علوم سیاسی، مطالعات توسعه، روابط بین‌الملل، روان‌شناسی اجتماعی و مطالعات فرهنگی کمک می‌گیرند تا از نگاه تک‌بعدی و بدون انکار تخصص اجتناب کنند.

نگاه فرامرزی به گفته نویسندگان، مرزهای سیاسی دولت ها نمی توانند مرزهای تحلیلی صلح باشند، زیرا عواملی مانند فقر، تبعیض، مهاجرت، بحران زیست محیطی و افراط گرایی ماهیت فراملیتی دارند. در این خوانش صلح در تعامل جوامع، فرهنگ ها و شبکه های فراملی ساخته و بازتولید می شود.

آرمان گرایی در مطالعات آینده فصل آینده پژوهی صلح آگاهانه از رئالیسم سیاسی فاصله می گیرد. رئالیسم آینده را با توزیع قدرت و تضاد منافع تبیین می کند، اما آینده پژوهی صلح باید آینده های ممکن و مطلوب را نیز صورت بندی کند و بنابراین بعد هنجاری در آن اجتناب ناپذیر است. به عقیده نویسندگان، این ایده آلیسم انکار واقعیت های قدرت نیست، بلکه تمایز بین وضعیت موجود و وضعیت ممکن است.

آرامش نتیجه عمل آگاهانه انسان است
مجتبی مقصودی

نویسندگان کتاب خود را پاسخی به یک نیاز ارائه می‌کنند و معتقدند ادبیات فارسی آثار ارزشمندی در زمینه‌های صلح‌شناسی، روابط بین‌الملل، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و حل تعارض دارد، اما جایی برای اثری که این حوزه‌ها را در چارچوب نظری و تحلیلی به هم پیوند دهد، وجود ندارد.

نویسندگان کتاب اذعان دارند که در این نسخه از آثار فارسی به طور گسترده استفاده نکرده اند. دلیل آنها پرهیز از ارجاع به خود، حفظ بی طرفی علمی و پوشش ناکافی منابع موجود است و وعده جبران این کمبود را در چاپ های بعدی می دهند. شفافیت نویسندگان در مورد هوش مصنوعی نیز قابل یادآوری است. آنها استفاده از این ابزار را به بازیابی منابع، سازماندهی مواد و طراحی اولیه برخی ایده ها محدود می کنند و مسئولیت علمی را کاملاً بر عهده می گیرند. صرف نظر از قضاوت در مورد میزان و روش این استفاده، اعلام آن گامی در جهت شفافیت پژوهشی است.

آرامش نتیجه عمل آگاهانه انسان است
پرهام پوررمضان

به طور خلاصه، صلح حاصل کنش آگاهانه مردم، کیفیت نهادهای اجتماعی و نحوه توزیع قدرت است و باید آن را به عنوان یک واقعیت اجتماعی شناخت و تحلیل کرد. علاوه بر این، شاید مهمترین پیام کتاب این باشد که صلح یک تصادف یا صرفاً نتیجه اقبال تاریخی نیست، بلکه نتیجه انتخاب های آگاهانه، نهادینه شدن مستمر، مشارکت مسئولانه و یادگیری جمعی است. همانطور که خشونت در زمینه های اجتماعی و سیاسی تولید و بازتولید می شود، صلح نیز مستلزم ساختارها، فرهنگ ها و اقداماتی است که به طور مستمر آن را تقویت و ایجاد می کند. بنابراین مسئولیت ایجاد صلح تنها بر عهده دولت ها یا نهادهای بین المللی نیست، بلکه دانشگاه ها، پژوهشگران، نخبگان، رسانه ها، سازمان های مدنی و شهروندان نیز نقش تعیین کننده ای در این روند دارند.

درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی صلح؛ نظریه های کلاسیک جامعه شناسی و صلح؛ نظریه های معاصر جامعه شناسی سیاسی صلح؛ حکومت، حاکمیت و صلح؛ نابرابری، عدالت و خشونت ساختاری؛ جنبش های اجتماعی و صلح طلبی؛ نهادینه سازی صلح و جامعه مدنی؛ سرمایه اجتماعی، اعتماد و فرهنگ صلح؛ جهانی شدن، فراملی گرایی و صلح؛ و آینده پژوهی صلح و روش های تحقق عناوین ده فصل کتاب است.

«جامعه شناسی سیاسی صلح» در 616 صفحه توسط انتشارات همراه به چاپ رسیده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *