محسن مجوری با اشاره به بافت مذهبی و تاریخی منطقه «کلور» به عنوان یکی از مناطق تابعه شهرستان اردبیل، گفت: همجواری جغرافیایی و فرهنگی کلور (منطقه ای با ساکنان کرد، ترک و تات زبان) به اردبیل به عنوان مهد و خاستگاه تشکیل حکومت شیعی صفویه موجب شده است که به مسائل مذهبی شیعیان بیشتر توجه شود. منطقه در این راستا می توان به مولفه های مهمی اشاره کرد که تفاوت های فرهنگی و ساختاری آشکاری بین عزاداری در این منطقه و سایر نقاط کشور ایجاد می کند.
وی با بیان اینکه سادگی در اصالت نمادها اولین ویژگی عزاداری در این کشور است، تصریح کرد: برخلاف بسیاری از مناطق که از ابزار و آلات متعدد استفاده می کنند، در بیشتر دسته ها و دسته های عزاداری این منطقه تنها از یک پرچم ساده به عنوان نشانگر اصلی مذهبی استفاده می شود.
این کارشناس فرهنگ عامه درباره آغاز تلاش مردم برای استقبال از ماه محرم اضافه کرد: مردم منطقه معمولاً یکی دو روز مانده به فرا رسیدن ماه محرم، مساجد را غبارروبی، نظافت و آماده سازی می کنند و با استخدام یا تعیین پیشاپیش خادمان مساجد، خود را برای اجرای برنامه های دهه اول محرم آماده می کنند.
آیین «پای علم»; همخوانی و دایره حیدری
وی پس از تشریح آداب و رسوم خاصی که در سایر نقاط ایران کمتر دیده می شود، به آئین پای علم اشاره کرد و گفت: این مراسم در روزهای آغازین دهه اول محرم و بلافاصله بعد از نماز مغرب و عشا برگزار می شود. در این آیین عزاداران به دو دسته تقسیم می شوند و اشعاری را به زبان های فارسی، ترکی و اخیراً تاتی به صورت همخوانی و همخوانی اجرا می کنند. به طوری که در هر گروه یک یا دو مداح اصلی وجود دارد و بقیه جمعیت آنها را همراهی می کنند.
وی به ساختار اجرایی این مراسم اشاره و تشریح کرد: در این آیین عزاداران با تشکیل حلقه ای به نام «حیدریست» دست یکدیگر را می گیرند. این سلسله عزاداری شامل چهار تا پنج مرحله از قبیل پیش گرفتن، دریافت، نوحه خوانی و هرول است که هر کدام با سبک خاصی از مداحی بلند یا ملایم اجرا می شود. مضمون اصلی این زمزمه ها بیشتر در قالب درد دل ها با وساطت حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت خدیجه(س) شکل می گیرد.
آیین «تراشه» در شب تاسوعا
این پژوهشگر فرهنگ عامه به تشریح آیین های شب تاسوعا پرداخت و اظهار داشت: در این شب آیینی بومی به نام «ترشه» برگزار می شود که فلسفه آن به شب عاشورای حسینی و اتمام حجت امام با یارانش برمی گردد. پس از خاموش شدن چراغ ها، یاران باوفایش در خیمه ها ماندند و خود را برای شهادت آماده کردند.
وی افزود: پیروان این آیین در شب تاسوعا به نشانه ایثار و آمادگی برای ایثار در راه حق ناخن های خود را کوتاه می کنند که شبیه سازی از مناسک یاران امام حسین (ع) است که در روز عاشورا برای شهادت آماده می شوند.
عرف شکر و چای؛ یادگاری از دوران قاجار
مجوری در بخشی دیگر از این گفت و گو به سنت تبادل اقلام بین مساجد در شب عاشورا که در زبان محلی به «شب ذبح» معروف است اشاره کرد و گفت: در این شب مساجد منطقه نوعی تبادل فرهنگی و آیینی دارند؛ در حالی که در شب عاشورا با یکدیگر تبادل نظر می کنند. به این ترتیب دسته های عزاداری هر مسجد اقلامی مانند قند و شکر و چای را به عنوان سوغات به مسجد دیگری می برند. در شب های بعد مساجدی که قبلا میزبانی شده اند به عنوان مهمان به مساجد میزبان قبلی خواهند رفت.
وی درباره ریشه تاریخی این رسم توضیح داد: بررسی های میدانی و تاریخی نشان می دهد که این سنت به دوران قاجار بازمی گردد. در آن زمان به دلیل جنگ روسیه و ژاپن، صادرات شکر و روغن از روسیه به ایران ممنوع شد و کشور با کمبود شدید شکر مواجه شد. از آن زمان شکر به کالایی با ارزش تبدیل شد و مردم منطقه تصمیم گرفتند آن را به عنوان هدیه ای با ارزش و اصیل در اخلاص بگذارند و به مساجد دیگر ببرند. مقامی که تا امروز باقی مانده است.
دگرگونی در نمادهای شام غریبان و پایان مراسم دهه اول
مجوری با اشاره به تغییرات اعمال شده در نحوه برگزاری مراسم شام غریبان نسبت به گذشته تصریح کرد: اگرچه در سال های دور حضور نمادین اسب ذوالجناح بخشی از این آیین بود اما اکنون دیگر از حضور اسب در موکب استفاده نمی شود. اما نماد تابوت همچنان در این مراسم حفظ شده است. همچنین در این شب عزاداران بدون استفاده از زنجیر و تنها با سینه زدن به عزاداری می پردازند و به حرکت دسته ها ادامه می دهند.
وی در خصوص پایان رسمی دهه اول عزاداری محرم، تصریح کرد: از صبح روز یازدهم محرم برنامه ها تکمیل می شود; اما در این بین مسجد کوچکی در منطقه وجود دارد که کارکرد اصلی آن منحصر به صبح عاشورا است. در این مسجد آیین پخت آش شیرین انجام می شود و اهالی پس از دریافت نذری به منازل خود باز می گردند که پایان عزاداری مربوط به دهه اول محسوب می شود.
سفره های احسان در شب سیزدهم محرم
این پژوهشگر فرهنگ عامه به مهربانی گسترده اهالی محله در سومین شب شهادت امام حسین (ع) اشاره کرد و گفت: در شب سیزدهم محرم سنت دیرینه ای وجود دارد که بر اساس آن اکثر خانه ها به ویژه خانواده هایی که از توان مالی بهتری برخوردار هستند، غذای نذری را طبخ و توزیع می کنند.
وی با توجه به ترکیب خاص این سفره های بومی خاطرنشان کرد: این تغذیه تنها به یک پرس غذا محدود نمی شود، بلکه شامل مجموعه کاملی از مخلفات محلی است. به طوری که در کنار خورش های سنتی مانند فسنجان، نان محلی و شیرینی سنتی منطقه به نام کوکولات نیز طبخ و به عنوان مخلفات همراه با غذا توزیع می شود.
هویت تاریخی زبان تاتی و احیای خواندن بومی
مجوری در پاسخ به سوالی مبنی بر ریشه زبانی این منطقه و ماندگاری آن در آیین های مذهبی اظهار داشت: زبان تاتی یکی از ریشه های کهن زبان های مادی و آذری باستان است. از نظر تاریخی، ایرانیان در حدود ۲۵۰۰ سال پیش به اشکانیان که مردمی کوچ نشین بودند، لقب «پاد» دادند، در حالی که ایرانیان تاتی زبان به عنوان جمعیتی کم تحرک شناخته می شدند. پس از ورود اقوام ترک به ایران، به دلیل کوچ نشینی، این تعادل برعکس شد و زبان بومیان ساکن منطقه را «تاتی» نامیدند که امروزه به عنوان زبان ارزشمند ایرانی در این منطقه رواج دارد.
وی با مقایسه وضعیت نوحه های تاتی در گذشته و حال گفت: بر خلاف تصور عموم مبنی بر فاصله گرفتن از اصالت گویش، شواهد نشان می دهد که در سال های اخیر گرایش مداحان به استفاده از زبان تاتی در مداحی، نوحه و مداحی افزایش یافته و این زبان بومی حضور پررنگ تری در ساختار موعظه ها پیدا کرده است.
این کارشناس فرهنگ عامه در پایان با اشاره به تنوع فرهنگی حاکم بر منطقه به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی بر امکان غلبه یک فرهنگ بر دیگری تاکید کرد: حوزه عزاداری این منطقه به دلیل همزیستی اقوام مختلف دستخوش تغییرات فرهنگی و تعاملات گوناگون شده است. معمولاً در بین ترک ها و کردها تعصبات و علایق فرهنگی خاصی برای حفظ ویژگی های قومی وجود دارد. اما با وجود این تنوع و تضادهای فرهنگی، در حال حاضر وزن ترازوی فرهنگی و زبانی در آیین های عاشورایی این مرز و بوم به سمت زبان و هویت «تاتی» متمایل شده است.