تسهیل بازگشت ایرانیان خارج از کشور؛ موضوعی کلان‌تر از معین و بهروز وثوقی

بازگشت هنرمندان به ایران یکی از معضلات لاینحل فرهنگ و هنر کشور در چند دهه اخیر محسوب می شود. بخشی از مصاحبه های هنرمندان خارج از کشور به آرزوی بازگشت به وطن اختصاص یافته است. بخشی از هنرمندان داخلی بارها تمایل خود را برای بازگشت به ایران اعلام کرده اند و رسانه ها نیز با اشتیاق آن را منعکس کرده اند.

علاوه بر این موارد، اگرچه گاهی محدودیتی برای بازگشت برخی از هنرمندان به کشور وجود نداشت، اما کمتر کسی به خاطر دارد که مدیران یا مسئولانی به صراحت از تریبون رسمی (و اغلب) در این مورد صحبت کنند، زیرا شاید نگرانی در این مورد وجود نداشته و ضروری است. هماهنگی هایی برای این امر بین سازمان های فرهنگی و امنیتی صورت گرفته بود. چیزی که به نظر می رسد بالاخره در حال رخ دادن است.

البته این موضوع را نیز باید در نظر گرفت که بسته و منحصر به یک موضوع عمده مانند تسهیل در رفت و آمد و یا بازگشت ایرانیان مقیم خارج از کشور به بازگشت برخی از هنرمندان، می تواند شرایط را دوباره مانند چند دهه پیش پیچیده کند. آن را در سکوت غرق کن ; اتفاقی که به نظر می رسد حداقل در ذهن برخی از مخالفان به صورت پررنگ وجود دارد و این موضوع که می تواند تبعات بسیاری را در حوزه امنیت ملی و سرمایه گذاری های اقتصادی به همراه داشته باشد، تا حد بازگشت چند هنرمند تنزل یافته است.

بحثی که این بار با صداقت و اعتماد باز شد

موضوع بازگشت هنرمندان به کشور در چند ماه گذشته با نصرالله معین پیگیری شد تا اینکه رئیس سازمان سینمایی دو نام جدید را روی میز گذاشت.

محمد خزاعی در ویژه برنامه تلویزیونی سال تحویل گفت: «همه می توانند در چارچوب قانون برگردند و کار کنند، من دیده ام که گفته شده استاد بیضایی دوست دارد فیلم بسازد و می خواستم از آنها دعوت کنم. به ایران بیایند و فیلمشان را اینجا بسازند، در مورد هنرمندان قبل از انقلاب هم همینطور است، اخیراً هنرمندان زیادی درخواست بازگشت کردند، درخواست می‌کنند و شرایط بررسی می‌شود و اگر بخواهند در چارچوب قانون کار کنند، فضا است. باز است مثلا آقای بهروز ووشوقی می توانند برگردند و کار کنند، از نظر سازمان سینمایی و وزارت ارشاد هیچ مانعی وجود ندارد.

البته این سخنان خزاعی برای او خالی از پیامد نبود; چرا که اولاً برخی رسانه ها از عدم علاقه بهرام بیضایی خبر دادند و سپس گروه های مختلف به دلایل مختلف کلیت موضوع را مورد انتقاد قرار دادند! عده ای بازگشت شخصی چون بهروز وسطقی را بازگشت به ارزش های رژیم پهلوی می دانستند و برخی دیگر که تا چند سال پیش از حسرت بازگشت هنرمندان و لزوم توجه به آن می گفتند. آنها اکنون به عنوان یک حریف تمام عیار ظاهر شده اند و این موضوع نیز. به درگیری سیاسی و جناحی تبدیل شده است.

با این حال رئیس سازمان سینمایی در گفت وگو با ایسنا تاکید می کند که قانون حرف آخر را در خصوص امکان بازگشت هنرمندان با توجه به فعالیت آنها در دهه های اخیر می زند.

اولین پالس های مثبت و توافق قوای سه گانه

اولین پالس های مثبت بازگشت بدون مشکل ایرانیان خارج از کشور در دولت سیزدهم را ابراهیم رئیسی در نشست خبری خود به نمایش گذاشت که البته از سوی اکثر روسای جمهور بی سابقه است. اما نکته مهم پیگیری این موضوع در دولت به ویژه از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. خبرگزاری برنا در گزارشی که در اسفند 1402 منتشر شد نوشت سه قوه برای اولین بار به توافق مهمی برای بازگشت هنرمندان به کشور دست یافتند.

همانطور که بارها در ادبیات سیاستمداران سه قوه تاکید شده است، موضوع مورد بحث تنها بازگشت هنرمندان به کشور نیست.

این توافق سه جانبه باعث شده است که موضوع بازگشت ایرانیان مقیم خارج از کشور به ادبیات مشترک سخنگویان و متنفذین سه قوه تبدیل شود. به گونه ای که حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه کشورمان به صراحت تاکید می کند که «هیچ ایرانی از بازگشت به ایران نترسد و بداند که وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران این موضوع را تضمین می کند».

ذبیح الله خدایان، سخنگوی قوه قضائیه در آذرماه 1400 گفت: هر ایرانی که قلبش برای کشورش می تپد می تواند به کشور بازگردد و محدودیتی برای ورود این افراد وجود ندارد. البته رئیس قوه قضائیه در دی ماه 1402 گفته بود که «بسیاری از ایرانیان خارج از کشور می خواهند برگردند، اما به یکدیگر اعتماد ندارند، بنابراین باید سازوکارهایی برای ایجاد این اعتماد متقابل بین طرفین ایجاد شود».

فداحسین مالکی، عضو هیأت رئیسه فراکسیون ایرانیان خارج از کشور شورای اسلامی نیز تأکید می کند که «بسیاری از این دسته از مردم که هموطنان ما هستند، برای رفت و آمد و سرمایه گذاری در داخل مشکلی ندارند، اما موانعی وجود دارد. که قابل حذف است.”

بازگشت ایرانیان خارج از کشور از هنرمندان بزرگتر است

همانطور که بارها در ادبیات سیاستمداران سه قوه تاکید شده است، موضوع مورد بحث تنها بازگشت هنرمندان به کشور نیست؛ بلکه موضوع بسیار بزرگتر است و به همه ایرانیانی که به هر دلیلی وطن خود را ترک کرده اند، اشاره دارد. اما از آنجایی که موضوع هنرمندان معمولا بازتاب رسانه ای بیشتری دارد، گاهی اوقات کل ماجرا را تحت الشعاع قرار می دهد و حتی برای موضوع اصلی مشکل ساز می شود.

عزت الله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در دی ماه 1402 در این باره گفت: «متاسفانه هر وقت این بحث مطرح می شود مثلاً یکی مصاحبه می کند و می گوید خوب می خواهید در را باز کنید. همه ایرانی ها بیایند و فلان بازیگر بیایند؟» موضوع را در پایین ترین سطح مطرح می کنند. بعد بعضی ها می پرسند اگر یک بازیگر معروف به کشور بیاید چه می شود؟

فضای رسانه ای یک سال اخیر با محوریت تسهیل تردد ایرانیان به خارج از کشور نشان داده است که حل مشکلات موجود می تواند ابعاد بسیار گسترده ای داشته باشد. بر این اساس است که به نظر می رسد شکست پروژه تسهیل بازگشت ایرانیان خارج از کشور (به ویژه هنرمندان) گاه به تیتر یک رسانه های فارسی زبان تبدیل می شود. این موضوع نیز بررسی دقیق و بیان انتقادات احتمالی از این پروژه را برای کارشناسان و رسانه های داخلی سخت و حتی غیرممکن می کند!

چه کسی برای بازگشت به ایران مشکلی ندارد؟

چندی پیش در پی داغ شدن موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور، مسعود ستایشی، سخنگوی قوه قضائیه درباره اینکه چه کسانی می توانند بدون هیچ مشکلی به ایران بازگردند، گفت: کشور در حال ترور وطن و تلاش مضاعف است. مسئولان مسئول با ایجاد فضای مناسب به صراحت می گویند ایرانیانی که در خارج از کشور هستند اگر جرمی مرتکب نشده اید و تعرض نکرده اید و به مصالح کشور خیانت نکرده اید بیایید و حضور داشته باشید اما در مقابل اینها حضور داشته باشید. تفرقه افکنان، تلاش مضاعفی برای جلوگیری از آمدن آنها انجام خواهند داد. چرا؟ چون می‌دانند اگر ظرفیت‌ها بیاید و در همه جای دنیا حضور داشته باشد، کسب‌وکار این تفرقه‌ها کند می‌شود».