گورستان «مرسین چال» در حوضه آبریز سد فینسک در شهرستان مهدیشهر استان سمنان* واقع شده است که کاوشهای باستانشناسی در آن مفیدتر است. این گورستان برای اولین بار بین سال های 1398 تا 1390 مورد بررسی قرار گرفت و اولین کاوش در سال 1393 به سرپرستی مهرداد ملک زاده انجام شد. گورستان مرسین چال تاکنون در چهار فصل مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفته است.
فصل دوم توسط ملک زاده در سال 1399 و فصل سوم کاوش در سال 1400 و در دو فاز زیر نظر «محمدرضا نعمتی» و «عطا حسن پور» انجام شد. نعمتی فصل چهارم کاوش را نیز در سال 1401 انجام داد و اکنون حاصل آن کاوش و یافته های آن برای اولین بار در موزه ملی ایران به نمایش گذاشته شده است.
در کاوش های قبلی مرسین چال، مقبره ای متعلق به یک بانو به همراه اشیای مجلل مانند النگو، دستبند، پابند، انواع ظروف سفالی به اشکال مختلف و حلقه ای برنزی با نقش شیر بالدار یافت شد که باستان شناسان آن را چنین توصیف کردند. منحصر بفرد”. .
همچنین یک ریتون سفالی (تکوک) با نقش بز کوهی با شاخ های منحنی متعلق به دوره اشکانی و قدمت 2200 سال پیش کشف شد.
در فصل سوم 68 گور گودال شناسایی شد و تدفینها در این گورها در جهت شرقی-غربی طاقبندی شدند. از جمله مهم ترین یافته های نادر در این کاوش، سنگ قبر حکاکی شده بود.
بر روی این سنگ قبر نقش اسب و سواری که در مقابل درخت ایستاده اند ترسیم شده و به سبک کم عمق «کوبشی» یا «استامپ» بر روی سنگ آهکی صاف حک شده است.
باستان شناسان گفته اند که تاکنون نمونه ای از این سنگ قبر کنده کاری شده مربوط به دوره اشکانیان در ایران گزارش نشده است. را
اما یافتههای باستانشناسان در فصل چهارم چه بود که اخیراً و برای اولین بار، منتخبی از آنها در موزه ملی ایران رونمایی شد؟ باستان شناسان با هدف شناسایی و مطالعه روش های تدفین و مطالعات مردم شناسی و صرفه جویی در مواد فرهنگی و تاریخی کاوش هایی را در ادامه فصل های قبل انجام دادند.
در این فصل دو ترانشه ایجاد و 36 قبر حفاری شد که از این تعداد 6 قبر فاقد سنگ قبر بود و بقیه قبرها اغلب دارای یک یا چند شی از خشت، نقره، برنز، شیشه، سنگ و قیر بودند.
بیشتر اشیای سفالی شامل انواع کاسه پایه، ته صاف، ته محدب، کاسه، ظروف راست دسته با دهانه های کوچک، کوزه های کوچک و سردوک می باشد. بیشتر خمیر و پوشش آنها نارنجی و گاهی قرمز آجری یا آشپزخانه است.
برخی از کاسه ها یا کاسه ها در داخل یا خارج و هر دو طرف داغ هستند. اشیای فلزی از آهن، برنز و نقره ساخته شده و شامل انواع خندنگ، خنجر، چاقو، فیگور، مهره، دستبند، النگو، پابند، گوشواره، انگشتر، انگشتر، مهر، گل سینه و زنگ می باشد. اشیاء شیشه ای شامل انواع مهره ها می باشد.
با توجه به گورهای کاوش شده، به نظر می رسد که بیشتر سنگ های بالا و پایین اسکلت ها در زمان دفن زیر خاک بوده و روی گورها انبوهی از خاک وجود داشته که محدوده قبر را مشخص کرده است. هیچ یک از قبرها متقاطع نشدند و هیچ یک از تدفین های جدید قبرهای قدیمی را تخریب نکرد. محدوده برخی از قبرها به هم خورده است، اما اسکلت هیچ یک از قبرها تخریب نشده است.
اسکلت های موجود در گورها اغلب به دلیل نوع خاک منطقه و فعالیت های کشاورزی وضعیت خوبی نداشتند و بیشتر پوسیده یا خرد شده بودند. روش تدفین در گورها طاقدار است که تنها در نحوه قرارگیری سر و دست و پا با هم تفاوت دارند. سر اسکلت ها اکثراً رو به بالا است، اما بعضی از آنها بعد از تجزیه گوشت بدن در اثر فشار، در جهت شمال شرقی به سمت راست یعنی جنوب شرقی یا چپ هستند.
نتایج کاوش های باستان شناسان در گورستان مرسین نشان می دهد که اکثر قبرهای بزرگسالان از نظر ابعاد و شکل تقریباً یکسان و در جهت جغرافیایی تقریباً یکسان هستند و به نظر می رسد افراد خاصی آنها را تهیه کرده اند. اگر مدفون بزرگتر از قبر بود، آن را از پاها جمع می کردند. برخی از قبرها کوچکتر از قبرها بودند. قبرهای متعلق به کودکان در اندازه های کوچکتر حفر می شود.
دفن در گورها به صورت طاقدار انجام می شد، اما از نظر قرار گرفتن، دست روی باسن یا ران یا سینه و پاها که موازی بودند یا اینکه پای راست روی پای چپ قرار می گرفت یا برعکس تفاوت هایی داشت.
بر اساس بررسی های اولیه باستان شناسان بر روی بقایای استخوانی، جامعه مورد مطالعه در گورستان چال مرسین شامل 23 زن است که 14 نفر از آنها جوان و 6 نفر میانسال هستند و سن 3 اسکلت مشخص نیست. 11 قبر متعلق به مردان 7 قبر جوان، 3 قبر میانسال و سن یک اسکلت مشخص نبود.
از نظر قدمت گورها، با توجه به یافته های به دست آمده از گورها و همچنین نمونه های مربوط به فصول پیشین کاوش، می توان گفت که این گورستان متعلق به دوره هخامنشیان و اشکانیان است.
کاوش در این گورستان به گفته باستان شناسان، در حالی که ادامه آن ضروری است، مسئولان استان سمنان از جدیت اجرای پروژه سد فینسک بدون تغییر صحبت کرده اند. گورستان مرسین چال در حوضه آبریز این سد قرار دارد و کاوشها در آن بیشتر به منظور صرفهجویی در مواد فرهنگی این منطقه انجام میشود.
ساخت این سد علیرغم تمامی هشدارهایی که در خصوص تخریب و آسیب به حیات جنگل های هیرکانی مازندران داده شده است، از سال 1388 آغاز شده و با هدف تامین آب استان سمنان در حال پیگیری است.
