حدود پنج هزار سال پیش، هنرمندی در شهر سوخته سیستان، نقش یک بز کوهی را در پنج مرحله بر روی جامی سفالی ثبت کرد. نقشی که وقتی تصاویر آن را یکی پس از دیگری می بینیم، حکایت حرکت بزی به سمت درخت و خوردن برگ های آن دارد. اثری باستانی که امروزه یکی از شگفت انگیزترین نمونه های اولیه نمایش حرکتی در تاریخ هنر به حساب می آید.
پنج تصویر از یک بز کوهی بر روی یک جام گلی کوچک حک شده است. در تصویر اول، بز در مقابل درخت ایستاده است. در تصویر بعدی به آن نزدیک می شود. سپس از روی زمین بلند می شود، به سمت شاخه ها می رود و برگ های درخت را می خورد. اگر این تصاویر را به ترتیب کنار هم قرار دهید، با داستان کوتاهی مواجه می شوید که به نظر می رسد از یک انیمیشن مدرن بیرون آمده است. با این تفاوت که این اثر نه در یک استودیو انیمیشن، که حدود پنج هزار سال پیش و بر روی دیگ سفالی در ایران خلق شده است.
شبیه سازی انیمیشن جام شهر سوخته عکاس: مسعود یوسف نژاد
این جام متعلق به شهر سوخته است. محوطه باستانی بزرگی از دیدنی های سیستان و بلوچستان که بقایای آن تصویر شگفت انگیزی از زندگی شهری در دوران باستان ارائه می دهد. شاید در نگاه اول، نقاشی یک بز روی یک ظرف سفالی چیز عجیبی به نظر نرسد. اما وقتی متوجه می شوید که تصاویر آن مرحله به مرحله تغییر می کند، داستان معنای دیگری پیدا می کند. این ویژگی باعث شده است که جام شهر سوخته در پژوهش های تاریخ تصویر و انیمیشن مورد توجه قرار گیرد.
جامی که سالها رازش پنهان بود
این اثر در حفاری های باستان شناسی گورستان شهر سوخته کشف شد. بر اساس اطلاعات ثبت شده در طرح مدیریت سایت شهر سوخته تهیه شده برای یونسکو، این جام در قبر شماره 731 پیدا شده است، این گور یکی از دفن های مهم شهر سوخته به شمار می رود و اشیای ارزشمند دیگری نیز در آن کشف شده است.
نکته جالب اینجاست که اهمیت جام فقط به قدمت یا ظرافت آن مربوط نمی شد. سال ها بعد، باستان شناس ایرانی، سید منصور سجادی، متوجه شد که نقش های روی بدنه ظرف، تصاویر تکراری و نامرتبط نیستند. بلکه هر تصویر ادامه تصویر قبلی است و در مجموع حرکت خاصی را به نمایش می گذارد.
در واقع این هنرمند باستانی از پنج تصویر متوالی برای نشان دادن حرکت یک بز کوهی استفاده کرد. با توجه به توضیحات ثبت شده در پرونده نامزدی شهر سوخته برای ثبت جهانی یونسکو، در تصویر اول، بز به گیاه نگاه می کند. در تصویر دوم به آن نزدیکتر شده و پاهای جلویش را برای پریدن بالا آورده است. در تصویر سوم او از کنار گیاه می پرد. در تصویر چهارم برگ هایش را می خورد و در تصویر پنجم به پایین باز می گردد.

این پنج مرحله داستانی بسیار ساده اما قابل درک را بیان می کند. مهمتر از آن، تصاویر روی سطح گرد جام قرار می گیرند و با دنبال کردن آنها در طول بدنه ظرف، می توانید دنباله حرکت بز را مشاهده کنید.
آیا این جام واقعا یک انیمیشن باستانی است؟
برای درک اهمیت این کار، باید بدانیم انیمیشن چگونه کار می کند. در سادهترین شکل، انیمیشن از مجموعهای از تصاویر ثابت ساخته شده است که هر یک کمی متفاوت از تصویر قبلی است. با دریافت این تصاویر در مدت زمان کوتاهی، مغز انسان حرکت مداوم را درک می کند.
همین ایده را می توان در جام شهر سوخته دید. پنج تصویر مختلف از یک بز موقعیت های مختلف بدن آن را نشان می دهد و کنار هم قرار گرفتن آنها حس حرکت را ایجاد می کند. به همین دلیل برخی از محققان این جام را یکی از اولین نمونه های شناخته شده تلاش انسان برای نشان دادن حرکت با تصاویر متوالی می دانند.

لیلا هنری، پژوهشگر حوزه انیمیشن، در مقاله ای علمی با عنوان «تأملی بر تکنیک های پروتو-انیمیشن در فرم های مندالی هنرهای سنتی ایرانی» منتشر شده در Animation Studies در سال 2018، این جام را از منظر اصول انیمیشن مورد بررسی قرار داده است.
او معتقد است که پنج تصویر روی جام نشان دهنده چرخه جهش یک بز است و از منظر یک انیماتور، شباهت جالبی به فریم های کلیدی انیمیشن امروزی دارد. هنری حتی برخی از اصول شناخته شده انیمیشن را ذکر می کند، مانند ایجاد حس پیش بینی حرکت و تغییر شکل بدن در لحظه جهش; اصولی که امروزه در طراحی حرکت شخصیت های انیمیشن به کار می رود.
البته این بدان معنا نیست که سازنده جام با مفهوم انیمیشن به شکل امروزی آشنا بوده است. نمی دانیم دقیقاً قصد داشت با این تصاویر چه کند یا اینکه قصد داشت با چرخاندن فنجان حرکت بز را نشان دهد.
از طرفی همه مورخان انیمیشن این اثر را انیمیشن به معنای دقیق امروزی نمی دانند. برخی معتقدند صرف نشان دادن چند حالت متوالی یک حیوان برای قرار دادن یک اثر در تاریخ انیمیشن کافی نیست. زیرا ارتباط مستقیم این اثر با فناوری ها و ابزارهای انیمیشن در قرن های بعد به اثبات نرسیده است.
به همین دلیل بهتر است جام شهر سوخته را یکی از قدیمی ترین نمونه های شناخته شده حرکت گام به گام بدانیم. اثری که نشان می دهد انسان ها هزاران سال قبل از ظهور سینما و دستگاه های نوری به دنبال ثبت حرکت در تصویر بوده اند.
جالب اینجاست که مطالعات جدیدتر نشان می دهد که این روش تصویرسازی فقط به یک فنجان محدود نمی شد. یاسین صدکی و مهدی روزانی در مقالهای پژوهشی در مجله نگر در سال ۲۰۲۰ به بررسی نقش بز بر روی سفالهای محوطههای باستانی جنوب شرقی ایران پرداختهاند. در این تحقیق به نمونه هایی از نقش های ثابت، نیمه سیار و سیار در شهر سوخته، تپه صادق، بمپور، کشیک و برخی مناطق دیگر اشاره می کنند.
این یافته ها نشان می دهد که نمایش گام به گام حرکت بخشی از ظرفیت هنری و تصویری سفالگران منطقه بوده است و جام معروف شهر سوخته را نباید تنها نمونه این نوع نگاه در هنر ایران باستان دانست.
شهر سوخته؛ تمدنی که فراتر از زمان خود بود
برای اینکه اهمیت این جام را بهتر درک کنیم باید شهر محل ساخت این اثر را بشناسیم.
شهر سوخته در شمال استان سیستان و بلوچستان و در حدود 56 کیلومتری جنوب غربی زابل قرار دارد. این شهر در یکی از راه های ارتباطی و تجاری مهم عصر مفرغ شکل گرفت و به تدریج به یکی از مراکز مهم شهری در فلات شرقی ایران تبدیل شد.

بخشی از بقایای شهر باستانی شهر سوخته در دشت سیستان پایگاه تحقیقاتی شهر سوخته
بر اساس اطلاعات مرکز میراث جهانی یونسکو، شهر سوخته حدود 3200 سال قبل از میلاد مسیح پایه گذاری شد و تا حدود 1800 سال قبل از میلاد در چهار دوره اصلی محل اجتماعات بشری بوده است. قسمت های مختلف شهر شامل مناطق مسکونی، صنعتی، یادبود و گورستان بود.
وسعت منطقه، بقایای ساختمانهای خشتی، کارگاههای تولید و اشیاء کشفشده نشان میدهد که شهر سوخته دارای جامعهای سازمانیافته با مهارتهای فنی و هنری پیشرفته بوده است. این شهر در مسیر ارتباطی تمدن های مختلف قرار داشت و با نواحی اطراف خود در فلات ایران، آسیای مرکزی و منطقه سند روابط تجاری و فرهنگی برقرار کرد.
جام سفالی با تصویر بز متحرک تنها یکی از یافته های جالب این سایت است. آثار دیگری مانند چشم مصنوعی، ابزار چوبی، زیور آلات ظریف، ظروف سنگی و نمونه هایی از بازی های باستانی نیز در شهر سوخته یافت شده است. مجموعه این یافته ها نشان می دهد که زندگی در این شهر تنها به کشاورزی و تامین نیازهای اولیه محدود نبوده و ساکنان آن در عرصه های مختلف هنری و صنعتی فعال بوده اند.
اهمیت تاریخی این منطقه باعث شد تا شهر سوخته در سال 2014 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسد و امروزه این منطقه یکی از مهم ترین جاذبه های تاریخی سیستان بلوچستان و مقصدی ارزشمند برای علاقه مندان به باستان شناسی و تاریخ تمدن های باستانی است.
جام شهر سوخته امروز کجاست؟
یکی از سوالات مهم این اثر محل نگهداری آن است. برخلاف تصور برخی از بازدیدکنندگان، جام معروف بز متحرک در محوطه باستانی شهر سوخته قرار ندارد.

جام باستانی شهر سوخته که یک آنتلوپ را در چندین موقعیت متوالی به تصویر می کشد عکس: خوزه داسیلوا / گالری هنری کوئینزلند | گالری هنر مدرن
این جام در نمایشگاهی از آثار شهر سوخته در موزه ملی ایران به نمایش درآمد. همچنین گالری هنری کوئینزلند استرالیا در گزارشی در سال 2018 با انتشار تصویری از این اثر در موزه ایران باستان به اهمیت آن در تاریخچه تصویر متحرک اشاره کرد.
برای دیدن منطقه ای که این اثر در آن کشف شده است، باید به شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان سفر کنید. اما اگر قصد دیدن خود جام را دارید، بهتر است قبل از رفتن به موزه ملی ایران از وضعیت فعلی نمایش آن مطمئن شوید.
شاید جالب ترین قسمت داستان این جام این باشد که یک هنرمند ناشناس هزاران سال پیش بدون دوربین، صفحه نمایش یا ابزار مدرن توانسته حرکت یک حیوان را در چندین تصویر متوالی ثبت کند. ما هنوز نمی دانیم هدف دقیق او چه بوده است. اما نتیجه هنری که بر آن جام سفالی باقی مانده، پس از گذشت نزدیک به پنج هزار سال، هنوز برای مردم امروزی قابل درک و تعجب است.