تیر خلاص تحریم‌های هوایی به صنعت گردشگری/ نه راهی برای ورود توریست مانده، نه پولی برای هتل‌ها

صنعت گردشگری ایران نتوانست با باد تحریم های جدید هوایی تکانی بخورد و از تحولات اخیر ضربه سختی خورد. تحریم های جدید آمریکا علیه خطوط هوایی ایران که از اول اکتبر اجرایی شد، عملا بخشی از ارتباطات هوایی ایران با کشورهای منطقه و جهان را مختل کرده است.

وزارت خزانه داری آمریکا 36 هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد که 27 مورد آن شرکت های هواپیمایی بودند. اما مشکل فقط این نیست که یک شرکت هواپیمایی ایرانی نمی تواند در فرودگاه خارجی فرود بیاید. زمانی که سوخت‌گیری، حمل و نقل زمینی، تعمیر و نگهداری، تهیه بلیط و سایر خدمات مرتبط با هواپیما برای طرف‌های خارجی در معرض تحریم قرار می‌گیرد، عملاً کل زنجیره سفر تحت فشار است. نتیجه چنین وضعیتی را اکنون می توان در بازار گردشگری ایران مشاهده کرد. بازاری که سال هاست با معضل تحریم ها، زیرساخت های ضعیف و تصویر نامشخص از مقصد ایران دست و پنجه نرم می کند و حالا با مانع جدیدی روبرو شده است که آن سختی مسیر ورود و خروج مسافران است.

گردشگران خارجی تقریبا بازار ایران را ترک کرده اند

شاید روشن ترین تصویر از وضعیت کنونی گردشگری ایران را باید در صحبت های محمدعلی فرخمهر، رئیس جامعه هتلداران تهران جستجو کرد. وی در گفت‌وگویی درباره وضعیت هتل‌ها در ماه‌های اخیر گفت: گردشگری ایران به طور کامل از بین نرفته است و گردشگری داخلی همچنان ادامه دارد، اما برای گردشگری خارجی وضعیت متفاوت است. فرخ مهر با صراحت می گوید: «گردشگران خارجی تقریباً از بازار خارج شده اند.

وی تصریح کرد: هتل های تهران علاوه بر گردشگران به سفرهای کاری، نمایشگاه ها، سمینارها و حضور شرکت های خارجی وابسته هستند و زمانی که مراودات خارجی و سفرهای کاری کم شود، درآمد هتل ها نیز تحت تاثیر قرار می گیرد. به گفته وی، در حال حاضر نه تنها گردشگران خارجی مانند گذشته وارد تهران نمی شوند، بلکه تجار و شرکت کنندگان نمایشگاه ها و سمینارها نیز مانند گذشته به کشور سفر نمی کنند.

این قسمت از اظهارات رئیس جامعه هتلداران تهران از آن جهت حائز اهمیت است که نشان می دهد مشکل گردشگری تنها تعداد اتاق های رزرو شده توسط گردشگران نیست. گردشگر خارجی که وارد ایران می شود برای اقامت، غذا، حمل و نقل، بازدید از اماکن تاریخی، خرید و خدمات هزینه می کند و بخشی از این هزینه به صورت ارزی وارد اقتصاد کشور می شود. فرخ مهر نیز دقیقا بر همین نکته تاکید کرد و گفت: ورود گردشگران خارجی در نهایت به معنای ورود ارز است. فرقی نمی کند گردشگر در اردبیل سپری کند یا گلستان و تهران. از نظر وی اکنون این جریان ارزی به شدت کاهش یافته و در عین حال حوزه تجارت و نمایشگاه نیز با افت ترافیک مواجه شده است.

هتل ها از جیب خود غذا می خورند

مهم ترین قسمت اظهارات رئیس جامعه هتلداران تهران در مورد تعداد گردشگران نیست، بلکه به وضعیت مالی هتل ها مربوط می شود. فرخ مهر گفت: ضریب فعالیت هتل ها مناسب نیست و در شرایط فعلی اتفاق مهمی است که یک هتل فقط می تواند درآمد و هزینه های خود را تامین کند. به گفته وی، هتل داران در ماه های گذشته برای پرداخت هزینه های جاری به سراغ منابعی رفته اند که قاعدتا باید برای تعمیر، نوسازی و استهلاک ساختمان و تجهیزات در نظر گرفته می شد.

وی حتی گفت: درآمد هتل ها کاهش یافته اما هزینه ها 10 برابر و در برخی موارد حتی 50 برابر شده است. به گزارش فرخ مهر، در شرایط کنونی هتلداران علاوه بر از دست دادن سود، مجبور شده اند 20 تا 30 درصد ارزش ذخایر خود را خرج کنند.

این وضعیت هشدار مهمی برای صنعت گردشگری است. یک هتل را نمی توان تنها با روشن نگه داشتن چراغ اتاق ها اداره کرد. اگر درآمد یک مجتمع مسکونی برای مدت طولانی صرف حقوق کارکنان، انرژی، مالیات، بیمه، تعمیرات و هزینه های روزانه شود، دیگر منابعی برای نوسازی و نوسازی باقی نمی ماند. در نتیجه بحران امروز می تواند کیفیت خدمات گردشگری را در سال های آینده تحت تاثیر قرار دهد. به عبارت دیگر حتی در صورت توافق در آینده و برقراری پروازها، ممکن است بخشی از زیرساخت های اقامتی کشور برای بازسازی نیاز به سرمایه گذاری جدی داشته باشد.

اگر توریست باشد، راهی برای ورود وجود ندارد

تحریم هوایی از یک جهت با تحریم های معمول اقتصادی متفاوت است. بسیاری از کالاها را می توان با تغییر مسیر، واسطه یا حمل و نقل زمینی جابه جا کرد، اما گردشگر انسانی این انعطاف را ندارد. گردشگر خارجی برای آمدن به ایران باید بلیت تهیه کند، پرواز مطمئنی داشته باشد، خدمات بیمه و فرودگاهی در دسترس باشد و در نهایت از امکان بازگشت از کشور مقصد مطمئن باشد. وقتی شبکه پروازهای بین المللی کوچک می شود، حتی اگر ایران از نظر جاذبه های تاریخی و فرهنگی جذاب باشد، در واقع بخشی از دسترسی خود را از دست می دهد.

این وضعیت هشدار مهمی برای صنعت گردشگری است. یک هتل را نمی توان تنها با روشن نگه داشتن چراغ اتاق ها اداره کرد

این حلقه ای است که تحریم هوایی را به بحران گردشگری متصل می کند. ممکن است یک گردشگر ایران را به عنوان مقصدی جذاب بشناسد، اما اگر برای رسیدن به آن مجبور باشد چندین مسیر غیرمستقیم را طی کند و هزینه بیشتری بپردازد، تصمیم سفر تغییر می کند. در چنین شرایطی، رقابت ایران تنها با کشورهایی با جاذبه مشابه نیست. ایران باید با مقاصدی رقابت کند که دسترسی هوایی آسان‌تر، شبکه پروازی گسترده‌تر و خطر کمتری برای مسافران دارند.

آسیب به مسیرهای اصلی پرواز و زیارت

حرمت الله رفیعی، رئیس انجمن خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی ایران، پیش از تشدید محدودیت‌های اخیر گفت: حدود 70 تا 75 درصد از سفرهای هوایی رفت و برگشت ایران به دو مقصد ترکیه و عراق انجام می‌شود و سالانه بیش از دو میلیون نفر از ایران به ترکیه سفر می‌کنند. این اعداد نشان می دهد که چرا هرگونه تغییر در مسیرهای منطقه ای می تواند به سرعت به کل بازار سفر سرایت کند.

در هفته‌های اخیر محدودیت‌های پروازی در مسیرهای عراق، گرجستان، عمان و جمهوری آذربایجان افزایش یافته است. گزارش های منتشر شده نشان می دهد که برخی از مسافران مجبور به استفاده از مسیرهای ترکیبی برای ادامه سفر شده اند. یعنی ابتدا با هواپیما یا زمین به کشور دیگری برسند و از آنجا با ایرلاین خارجی به سفر خود ادامه دهند. این وضعیت نه تنها سفر به خارج از کشور را برای ایرانیان گران و دشوار می کند. ورود مسافران خارجی به ویژه زائران و بیماران بین المللی به ایران نیز با اختلال مواجه شده است.

توقف یا محدود کردن پروازها بر بازار گردشگری عراق نیز تأثیر گذاشته است. وسام الکنانی، مالک یک شرکت گردشگری در بغداد، خاطرنشان کرد که تعلیق پروازها خسارات زیادی به دانشجویان، بیماران و بازرگانانی که روزانه بین دو کشور رفت و آمد داشتند، وارد کرده است. این نشان می دهد که کاهش ارتباطات هوایی ابعاد تجاری و درمانی گسترده ای دارد. برای سفرهای زیارتی شاید جایگزینی پروازها با مسیرهای زمینی برای جوانان امکان پذیر باشد، اما برای خانواده ها و افراد مسن در واقع منجر به لغو سفر می شود.

گردشگری داخلی جای خالی گردشگری خارجی را پر نمی کند

شاید برخی بگویند اگر گردشگران خارجی کم شود، می توان این فاصله را با تقویت گردشگری داخلی جبران کرد. اما اقتصاد گردشگری چنین معادله ساده ای ندارد. اگرچه گردشگری داخلی ادامه دارد، اما شرایط اقتصادی مردم سفرهای داخلی را محدودتر کرده است. کسی که قبلا چهار سفر داخلی برنامه ریزی می کرد، حالا ممکن است به یک یا دو سفر راضی باشد.

تفاوت مهم دیگر این است که گردشگر داخلی فقط از نقطه ای از کشور به نقطه دیگر پول منتقل می کند، اما گردشگر خارجی پول و ارز جدید وارد اقتصاد می کند. بنابراین نمی توان انتظار داشت که افزایش سفرهای داخلی جبران کاهش ورود گردشگران خارجی باشد. خروج گردشگران خارجی فقط مربوط به هتل ها یا آژانس ها نیست. کاهش ورود ارز، افت فروش صنایع دستی و رکود حمل و نقل و رستوران ها نیز در زنجیره های زیر رخ می دهد.

تنگ کردن دایره ارتباط با بازار جهانی

در نهایت، موضوع اصلی را نباید به قیمت بلیط یا تعداد پروازهای لغو شده خلاصه کرد. اتفاقی که برای صنعت گردشگری ایران می افتد، کوچک شدن شبکه ارتباطی کشور با بازار جهانی سفر است. تحریم های جدید به مرحله ای رسیده است که ارائه خدماتی مانند سوخت و خدمات فرودگاهی برای طرف های خارجی خطرات مالی ایجاد می کند.

در چنین شرایطی ایران برای بازگرداندن گردشگران خارجی تنها به تبلیغات یا معرفی جاذبه ها نیاز ندارد. مسافر باید دسترسی داشته باشد، آژانس خارجی باید بلیط رزرو کند، ایرلاین باید بتواند پرواز کند و هتل باید بتواند خدمات رقابتی ارائه دهد. اگر یکی از این پیوندها خراب شود، کل زنجیره آسیب می بیند.

گردشگری ایران هنوز متوقف نشده است اما فاصله «ادامه فعالیت» تا «رونق» بسیار زیاد است. وقتی هتل‌ها از ذخایر نوسازی خود هزینه می‌کنند و گردشگران خارجی با موانع سختی روبرو می‌شوند، دیگر یک بحران موقت در صنعت هوانوردی نیست. این بحران به تدریج خود را به فلج گردشگری تبدیل می کند. صنعتی که در صورت بسته شدن ارتباطش با دنیا، نه تنها مسافران، بلکه بخشی از درآمد ارزی، اشتغال و سرمایه گذاری آتی خود را نیز از دست می دهد.