آتشکده ساسانی زیر و رو شد

سیاوش آریا، فعال و پژوهشگر میراث فرهنگی درباره وضعیت دو آتشکده راهانی و نقاره خانه در فراشبند استان فارس نوشت: چهارتاگی یا آتشکده از ارزشمندترین و منحصر به فردترین آثار تاریخی کشور است که از نظر پژوهش های تاریخی و مطالعات باستان شناسی جایگاه ویژه ای در بین کارشناسان دارد.

همچنین این گروه از آثار تاریخی از منظر تاریخ اجتماعی، آداب و رسوم و آداب و رسوم گذشتگان و تاریخ ادیان قابل بررسی و تحقیق است و می تواند به عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد و دکتری برای دانشجویان رشته های باستان شناسی، ایران شناسی، تاریخ، معماری، راهنمای گردشگری و پژوهش هنر و دین مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر بناهای چهار طبقه به دلیل سادگی فرم و شکل و معماری و جایگاه آیینی خاصی که در بین ایرانیان دارد، از آثار مقدس تاریخی کشور محسوب می‌شود و نگهبانی و حفاظت از آن‌ها ضروری است. اما وضعیت نگهداری چارتاقی ها یا آتشکده ها در کشور نامناسب است و اکثر این آثار تاریخی و فرهنگی از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند.

اما در شهرستان فراشبند در جنوب دیار پارس (استان فارس) که پایتخت چهار گوش کشور محسوب می شود و 19 چهارطاقی ساسانی شناسایی و ثبت ملی شده است، وضعیت چهار ضلعی ها نه تنها مناسب نیست، بلکه از حفاظت مناسبی نیز برخوردار نیستند و تاجران اقلام تاریخی و فرهنگی چیزی بیش از وجود خارجی و اموال و اموال و اشیاء خارجی ندارند. توهم در داخل آتشکده ها صدمات جبران ناپذیری به پیکر آثار ساسانی وارد کرده اند.

تخلیه آسفالت در محدوده چارطقی نقاره خانه

در بازدید میدانی نگارنده در دهم بهمن ماه سال گذشته از چهار محله شهرستان فراشبند وضعیت حفاظتی آنها نامناسب بود. یکی از این چهار ضلعی های ساسانی که به صورت مجموعه ای از آثار باقی مانده و در نگاه پژوهش های تاریخی و مطالعات باستان شناسی جایگاه ویژه ای دارد، آتشکده چهار گوش یا ساسانی ساسانی معروف به «روحانی» است.

متأسفانه به دلیل کمبود مسئولان میراث فرهنگی و سایر نهادهای مسئول و کمبود شدید نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی و تجهیزات مربوطه، سوداگران و قاچاقچیان اموال تاریخی و فرهنگی از فرصت استفاده کرده و بارها به آن حمله کرده و با دست و غیرمجاز در محل آثار ساسانی چاله‌هایی را حفر کرده و خسارات جبران‌ناپذیری به ساختار آن وارد کرده‌اند. حفاری های غیرمجاز قاچاقچیان در محوطه آتشکده ساسانی بی شمار است و نشان از عدم نظارت مسئولان مربوطه دارد تا جایی که سوداگران اموال تاریخی و فرهنگی گودالی بزرگ و چند متری را در زیر یکی از پایه های میدان ایجاد کرده اند و این اثر ساسانی در خطر ریزش قرار دارد. همچنین گذر زمان و طبیعی و از همه بدتر عوامل انسانی و فرسودگی این اثر ارزشمند تاریخی باعث شده است که بیشتر مصالح آن بر روی زمین خرد شده و به تلی از سنگ تبدیل شود.

نقاره خانه چهار طبقه ساسانی فراشبند یکی از خانه های چهار طبقه امن در استان فارس و کشور است.

بر اثر گذشت زمان و عوامل طبیعی، شکاف‌ها و شکاف‌هایی بر روی دیوارها و بدنه میدان روحانی پدید آمده و نمایان است و آن را در معرض خطر ریزش قرار داده است.

همچنین در گورستان دوران اسلامی که چند متر زیر آن قرار دارد، چهارطاقی وجود دارد و سنگ قبرهای ارزشمندی با قدمت های دوره صفویه تا قاجاریه وجود دارد، قاچاقچیان به بهانه گنج یابی آنها را خالی کرده و با حفاری های غیرمجاز خود خسارات زیادی به آن وارد کرده اند.

هم اکنون نیز وضعیت آتشکده روحانی ساسانی بسیار نامناسب و در خطر ریزش پی و بدنه است و نیاز به درمان فوری و به اصطلاح اورژانسی دارد.

آتشکده رهانی مجموعه‌ای است که هنوز خرابه‌های تالار طواف، راهروها و آب انبار در آن نمایان است و کارشناسان آن را مربوط به اوایل دوران ساسانی می‌دانند که ارزش بسیار ویژه‌ای دارد.

آثار حفاری غیرمجاز در پایین دست چهارضلعی ساسانی فراشبند نقاره خانه

نشانه های آتش زدن در چهارضلعی ساسانی فراشبند نقاره خانه

در ادامه از چهارطقی معروف ساسانی نقاره خانه در شهرستان فراشبند که آن هم در وضعیت نامناسبی بود دیدن کردم. در پایین آتشکده حفاری های غیرمجاز سودجویان اموال تاریخی و فرهنگی نمایان بود. همچنین نخاله های ساختمانی از جمله آسفالت در پایین بنای ساسانی ریخته شده که چهره زشتی را نشان می دهد. در سال های گذشته با نصب تیرها و دکل های برق، منظره و حریم درجه یک آن آسیب دیده و قوانین میراث فرهنگی زیر پا گذاشته شده است.

سیاوش آریا می گوید در سه سال اخیر بارها شاهد سوختن پایه های آتشکده نقاره خانه فراشبند بوده است.

اما بدتر از همه آتش زدن پایه های چهار طبقه نقاره خانه توسط افراد بی خانمان و معتادان متجاهر است که در چند سال گذشته بارها تکرار شده و بر شدت آن افزوده شده است. شاهد آن بازدیدهای میدانی در سال های 1403 و 1402 است که در خبرگزاری ایسنا گزارش دادم و به اطلاع مسئولان میراث فرهنگی استان رساندم. به گفته مسئولان وقت میراث فرهنگی، در همان زمان پایه های چهارگوشه پاکسازی شده بود، اما باز هم به شکل گسترده تر و شدیدتر، چنین دست اندازی صورت گرفته است. از سوی دیگر تابلوی معرفی میراث فرهنگی در کنار میدان چهار طبقه که چند سال پیش وجود داشت، تخریب یا به سرقت رفته است. همه این کارها در حالی انجام شده است که آتشکده نقاره خانه در جاده اصلی و نزدیک شهر فراشبند قرار دارد و مشخص نیست که چگونه و توسط چه کسی آثار ساسانی به طور گسترده تخریب شده است.

دکل های برقی که حریم درجه یک و بصری این اثر تاریخی را مخدوش کرده است.

در راستای این نگرش است که مسئولان میراث فرهنگی کشور در گزارش ها و گفتگوهای خود، تسریع و گسترش کاوش های غیرمجاز در زمان ناآرامی و جنگ را تکذیب می کنند و شرایط را عادی جلوه می دهند، اما بازدیدهای میدانی از شمال تا جنوب، از غرب تا شرق استان فارس چیز دیگری را نشان می دهد و وضعیت در سایر استان ها بهتر از سایر استان ها است. زیرا با رد آنها نه تنها چالش موجود حل نمی شود، بلکه وضعیت بدتر می شود.

مصالح آتشکده رهنی که تخریب و متروک شده است.

شکاف های ایجاد شده در آتشکده وام مسکن که آن را در معرض خطر قرار داده و فرو می ریزد.

نکته غم انگیز ماجرا که باید به آن اشاره کرد، بی تفاوتی مسئولان میراث فرهنگی شهرستان فراشبند است. چون با مدیر سابق اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان که شماره اش را داشتم تماس گرفتم و از ایشان خواستم که در شهر حضور داشته باشد و شماره یگان حفاظت شهرستان و مدیر اداره میراث فرهنگی را اعلام نکرد. این موضوع نشان می دهد که راه درازی برای حفاظت و حراست از آثار تاریخی و فرهنگی وجود دارد.

اما بر اساس مسئولیت اجتماعی خود به معاونت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان رسیده و تقاضای پیگیری و رفع معضلات را داشته ام.

کاوش عمیق به منظور یافتن گنج در زیر یکی از پایه های آتشکده راهانی

کاوش عمیق در گورستان تاریخی نزدیک آتشکده راهانی ساسانی

بر اساس اسناد تاریخی، چهارضلعی نقاره خانه به دستور مهرانرس یا مهنرسی، وزیر ساسانی بهرام پنجم ساخته شده و یکی از سالم ترین چهارگوش های ساسانی در کشور است.

حفاری های غیرمجاز در آتشکده ساسانی

گودال بزرگی در زیر یکی از پایه های میدان رهنی ساسانی ایجاد شده و خطر ریزش آن وجود دارد.