هفته آخر اردیبهشت ماه سال جاری غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی در جمع خبرنگاران از تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی به دلایل امنیتی خبر داد. امیرخانی در پاسخ به خبرنگاری که درباره بازگشایی شیفت شب کتابخانه ملی پرسیده بود، گفت: هیچ کتابخانه ملی در دنیا در شیفت شب سرویس ندارد.
شروع این پروژه از ابتدا اشتباه بود. البته این درخواست مشروعی از سوی محققان و دانشجویان است، اما با توجه به شرایط موجود و مسائل امنیتی، این طرح اجرایی نخواهد شد. علاوه بر این نهادهای دیگری مانند شهرداری باید در این زمینه فعالیت کنند. »
با اعلام رئیس کتابخانه ملی، مشخص شد که کاربران واجد شرایط فقط تا ساعت 21 مجاز به حضور در سالنهای کتابخانه هستند، در حالی که تا 18 اسفندماه سال گذشته، شیفت شب کتابخانه ملی تا ساعت 12 شب برقرار بوده است.
اکنون در آستانه برگزاری آزمون های تخصصی و هیئت علمی دانشگاه ها، صدها کاربر ساکن تهران که تا 18 اسفندماه سال گذشته می توانستند تا نیمه شب از قرائتخانه ها و منابع موجود در کتابخانه ملی ایران استفاده کنند، به دلیل تعطیلی شیفت شب با مشکل مواجه شده اند، زیرا این کاربران که همگی در حوزه علمی و پژوهشی فعال هستند، به دلیل شرایط خاص، فرصت تخصصی و علمی در دسترس به جز امکانات تخصصی، علمی و آموزشی روزانه، فرصتی برای مطالعه ندارند. در کتابخانه ملی و همچنین شرایط خاص سالنهایی که آرامش فکر و تحقیق را فراهم میکنند در هیچ نقطه دیگری از پایتخت وجود ندارد.
تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی و محدودیت زمانی برای حضور در تالارها در حالی است که بر اساس گزارش سال گذشته معاونت کتابخانه ملی، در فاصله آذر 1303 تا دی ماه 1404، این شیفت مطالعه 44550 کاربر داشته است و اکنون تعدادی از کاربران دچار سردرگمی هستند که آیا ملاحظات امنیتی در نظر گرفته شده از سوی اداره کل کتابخانه ملی برای مطالعه شبانه متوقف شده است یا خیر. برای همیشه؟
ابهام در مورد توقف موقت خدمات مطالعه و امانت در شیفت شب کتابخانه ملی همچنان قوت دارد زیرا در سایت کتابخانه ملی در قسمت «ساعات کاری تالارها» نوشته شده که شیفت شب هر شب از ساعت 21 تا 24 برقرار است و در قسمت خدمات تخصصی، توضیحات مفصلی در مورد شرایط استفاده از شیفت شب برای کاربران قابل مشاهده است.
در این توضیح آمده است: کتابخانه ملی ایران به منظور تسهیل دسترسی محققان، دانشجویان و علاقمندان به منابع علمی، خدمات خود را در قالب شیفت شب نیز ارائه میکند و در این زمان سالنهای مطالعه، برخی بخشهای خدمات مشتریان و امکانات رفاهی فعال است تا کاربران بتوانند در محیطی آرام و امن به مطالعه و تحقیق بپردازند.
طبق مقررات کتابخانه ملی، تنها اعضای کتابخانه اعم از اعضای هیأت علمی، دانشجویان و فارغ التحصیلان دکتری تخصصی، نخبگان، مؤلفان کتب علمی و تخصصی که کتابهایشان چاپ و منتشر شده است، نویسندگان مقالات علمی با نمره ISI یا پژوهش علمی که مقاله آنها در یکی از مجلات علمی به چاپ رسیده یا در یکی از مجلات علمی ارائه شده باشد، باید درخواست مطالعه شبانه (2 مقاله) برای استفاده از خدمات فعال بین المللی را ارائه دهند.
در سایت کتابخانه ملی در بخشی دیگر از توضیحات مربوط به خدمات تخصصی آمده است: شیفت شب از ساعت 21 شروع و ساعت 24 به پایان می رسد. بدیهی است در فاصله شیفت های شبانه روزی به دلیل برخی مسائل امنیتی و حفاظتی، تعویض شیفت و همچنین نیاز به نظافت سالن ها و … حضور مراجعه کنندگان در سالن انوار واقع در ورودی کتابخانه عمومی که به همین منظور در نظر گرفته شده است، ضروری است. اعضای محترمی که عموماً تمایل به استفاده از بخشی از ساعات شیفت شب را دارند و امکان حضور کامل در ساعات مربوطه را ندارند باید حداقل 3 ساعت از زمان ورود در شیفت شب حضور داشته باشند.
پژوهشگران باید هنگام ورود فرم مربوط به درج منابع شخصی را تکمیل کنند و هنگام خروج فرم مربوطه را به مدیر تالار ارسال کنند تا با منابع خروجی مطابقت داشته باشد. در شیفت شب، پژوهشگران از تردد در محوطه خارج از سالن خودداری کنند. در صورت عدم رعایت هر یک از شرایط و ضوابط اعلام شده و همچنین گزارش تخلف از امور محقق، طبق ضوابط و مقررات مندرج در تعهدنامه و پس از مطرح شدن در کمیته تایید پژوهشگران با وی برخورد خواهد شد.
در یک سال گذشته، کتابخانه ملی دو نوبات دو بار به دلیل جنگ بسته شد. اولین بار در زمان جنگ 12 روزه بود که سه روز تعطیل شد، اما در جنگ 40 روزه تعطیلی بیشتر شد و کتابخانه ملی به مدت 41 روز به طور کامل تعطیل شد. با توجه به موقعیت مکانی و مجاورت با مناطق نظامی، پس از بازگشایی، ساعت فعالیت کتابخانه تا ساعت 19:00 بود.
اکنون محدودیت ایجاد شده این است که تمامی کاربران از ساعت 7 صبح تا ربع تا 21 مجاز به حضور در سالن ها هستند و پس از آن باید از محیط کتابخانه خارج شوند. برخی از کاربران شیفت مطالعه شبانه در اعتراض خود به تعطیلی شیفت شب به سخنان رئیس سازمان در همان نشست خبری اردیبهشت ماه و الزام نهادهای دیگر به توسعه فضای عمومی مطالعاتی اشاره می کنند و یکی از این کاربران می گوید: اکنون که آن موسسات به وظایف خود عمل نکرده اند، محقق چه باید بکند؟
نویسنده، مترجم، داوطلب دکتری، پژوهشگر مستقل که فضای مطالعه در خانه ندارد یا می خواهد در فضایی امن و جدی به کار فکری بپردازد، باید صبر کند تا چالش بین شهرداری، نهاد کتابخانه های عمومی، دولت، سازمان برنامه و کتابخانه ملی حل شود؟ برای مردم، همه این مؤسسات بخشی از یک ساختار عمومی هستند که بودجه، زمین، اعتبار و اختیارات خود را از منابع عمومی دریافت می کنند. مدیریت عمومی فقط اجرای شرح وظایف نیست. حل مشکل کلی است. مدیر ملی باید بتواند ائتلاف کند، مطالبه گری کند، تفاهم نامه امضا کند، فشار رسانه ای ایجاد کند، الگوی مشارکت دولتی و خصوصی را طراحی کند، خیرین فرهنگی را وارد کند، دانشگاه ها را به میدان بیاورد، از ظرفیت شرکت های دانش بنیان استفاده کند و راه حلی برای مشکل ایجاد کند.
این کاربر که تا پایان شیفت شب کتابخانه ملی به طور مستمر از این امکان استفاده می کرد، در ادامه گلایه خود می گوید: «در کشورهایی که کتابخانه ملی شیفت شب ندارد، معمولاً شبکه گسترده ای از کتابخانه های عمومی محلی، کتابخانه های دانشگاهی در دسترس، فضاهای مطالعاتی شهری، حمل و نقل عمومی کارآمد، کتابخانه های محله، مراکز فرهنگی، کافه ها، فضاهای کاری مشترک، کتابخانه های دیجیتال باز دانشگاهی و فضای کار مشترک وجود دارد.
در ایران فقدان زیرساخت های مطالعه، ضعف کتابخانه های عمومی استاندارد، بسته بودن بسیاری از فضاهای دانشگاهی به روی عموم و گرانی فضاهای کاری مشترک، کتابخانه ملی را به یکی از معدود پناهگاه های جدی مطالعاتی و پژوهشی تبدیل کرده است. اتفاقا حضور گسترده کاربران سرمایه سازمان است. تراکم بازدیدکنندگان از کتابخانه ملی فرصت مغتنمی برای تبدیل کتابخانه ملی به مرکز زنده دانش و فرهنگ است. »
بازخوانی تعطیلی شیفت مطالعه شبانه در کتابخانه ملی
کاربران شیفت مطالعه شبانه کتابخانه ملی پیش از این نیز چندین بار با توقف موقت این فرصت مطالعاتی مواجه شده بودند و در آخرین نوبت از اردیبهشت 1402 امکان حضور 24 ساعته کاربران در تالارهای کتابخانه ملی به طور کامل لغو و حداکثر فرصت حضور کاربران در سالن مطالعه ساعت 24:0 اعلام شد.
سابقه راه اندازی شیفت شبانه در کتابخانه ملی به شهریور 1392 برمی گردد و از همان سال امکان استفاده از این مرکز مطالعاتی و پژوهشی برای تمامی کاربران وجود نداشت، اما طبق مقررات این مرکز فرهنگی، تنها کاربرانی که در مقاطع کارشناسی ارشد ناپیوسته، سه رشته، دکتری حرفه ای، کارشناسی ارشد پیوسته و ناپیوسته از بالای 9 سال کتابخانه ملی مشغول به تحصیل بودند، می توانستند استفاده کنند.
در خرداد 1392، شیفت مطالعه شبانه کتابخانه ملی به ساعت 22 محدود شد که در پی این محدودیت که به گفته سخنگوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی به دلیل تعداد کم کاربران در این شیفت مطالعاتی بود، بیش از 500 نفر از اعضای کتابخانه ملی طی نامهای خطاب به رئیسجمهور آقای رضایی رئیسجمهور وقت، خواستار رفع این محدودیت شدند. رئیس کتابخانه ملی در آن زمان، شیفت روز مطالعه در ساختمان قدیمی کتابخانه ملی در خیابان سیتر راه اندازی شد.
با شیوع ویروس کرونا از بهمن ماه ۱۳۹۷، کتابخانه ملی به دستور ستاد ملی مقابله با کرونا به مدت ۴ ماه تعطیل شد و پس از بازگشایی، ساعات مطالعه و تعداد کاربران محدود شد و توسعه فعالیت ها منوط به دستورالعمل جدید ستاد ملی مقابله با کرونا شد. در بهار سال 1400 با ورود نوع جدیدی از ویروس، سلامت عمومی جامعه با تهدید جدی تری نسبت به سویه های قبلی مواجه شد، کتابخانه ملی نیز مانند سایر اماکن عمومی تعطیل شد و این بار کاربران با ارسال نامه هایی به رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، دفتر رهبری، رئیس جمهور، رئیس قوه قضائیه، رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه، رئیس جمهور و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه و رئیس جمهور و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه و رئیس قوه قضائیه را بر اساس نامه ای ارسال کردند. خواندن، اما این اعتراض البته به دلیل ملاحظات سلامت محور ستاد ملی مقابله با ویروس کرونا به جایی نرسید. تعطیلی کتابخانه ملی تا پایان اردیبهشت 1400 ادامه داشت و از این زمان ساعت بازدید کاربران به 7 بعد از ظهر محدود شد.
در آذر 1401 دولت آن زمان از نهادها خواست تا با توجه به سرمای هوا در مصرف انرژی صرفه جویی کنند. در پی این اطلاعیه، مدیریت کتابخانه ملی در اطلاعیه ای به کاربران اعلام کرد: با شدت موج سرما در کشور و نیاز به مصرف بهینه انرژی برای کمک به شبکه انتقال گاز و همچنین لزوم بهینه سازی و تعمیر امکانات کتابخانه ملی، از تاریخ 28 آذر ماه 1401 تا اطلاع ثانوی ساعت کار کتابخانه ملی از ساعت 8 صبح تا 1:00 خواهد بود. طبق ضوابط و ثبت نام قبلی در نوبت های مربوطه در اختیار اعضا قرار گیرد.»
این محدودیت زمانی تا اوایل تابستان 1402 ادامه داشت، البته به دلیل شرایط خاص پس از وقایع پاییز 1401، برخی از کاربران این محدودیت را مربوط به این شرایط می دانستند.
کاربران معترض که امیدوار بودند از ابتدای سال 1402 و با گرم شدن هوا محدودیت زمانی شیفت شب خوانی در کتابخانه ملی کاهش یابد، با تداوم این محدودیت مواجه شدند و در اردیبهشت 1402 طی نامه ای با 500 امضا خطاب به رئیس جمهور با رونوشت به دفتر رهبری و رئیس مجلس تقاضای محدود کردن شیفت را اعلام کردند. اما این درخواستها پاسخی دریافت نکرد و از سال 1402 در تنها کتابخانه کشور که امکان بازدید شبانهروزی برای کاربران وجود دارد، ساعات حضور تا نیمهشب محدود بود و این محدودیت زمانی تا 18 اسفند سال گذشته ادامه داشت تا اینکه در نوبت جدید فعالیت کتابخانه ملی، حدود سه روز پس از شروع آتشبس و از آخرین هفته جدید محدودیت حضور کاربران تا 9 فروردین امسال تمدید شد.