«توبی آزموده» در دوران مشروطیت مدرسه دخترانه تأسیس کرد و امروز این مدرسه نگران ویرانی و نابودی است، مدرسه ای که خاطرات بسیاری از دختران چند نسل را در دیوارهای خود ثبت کرده است. این مدرسه در محله سنگلج، محلههایی مانند عودلاجان و باغ ایلچی در زمان قاجار قرار دارد که هر کدام دارای داستانی طولانی و مثنوی صد مردی، هر خیابان میراثی از گذشته و بناهای صد ساله است. خبرنگاری برای اطلاع از این مدرسه تاریخی که گفته می شود در آستانه تخریب است به این محله آمد اما در جریان تهیه این گزارش با این معضل مواجه شد که آیا این بنای در آستانه تخریب همان طوبی است یا فقط یک ملک قدیمی نیست؟
وارد خیابان حافظ که می شوم، چند پله پایین تر از حسن آباد و محله فروش کاموا، سمت راست، نام خیابانی به نام «طوبی آزموده» خودنمایی می کند، طوبی که با «ت» نوشته شده است. دور مدرسه و کوچه و پس کوچه های محله می چرخم و افسوس می خورم که ساختمان های قدیمی در حال تخریب شدن هستند.
امروز غم سنگینی بر بنای مدرسه طوبی آزموده سایه افکنده است و وقتی به آن نگاه می کنی حرف های زیادی برای گفتن دارد و رازهای نهفته در درونش و گویا گوش برای شنیدن ندارد و همه غم ها و غم هایش را در دل جای داده است. انگار صدای فریاد دختران دوره قاجار را از داخل حیاط مدرسه می شنوم.
کمی مکث می کنم و به سراغ مردم محلی می روم، اما هیچکس از این مدرسه خبر ندارد، جالب است، آیا ممکن است کسی از این مدرسه قدیمی خبر نداشته باشد؟ یکی از کسبه های محله آدرس مغازه ای را می دهد که یکی از قدیمی ترین مغازه های محله است.
مغازه ای قدیمی که هنوز حال و هوای گذشته خود را حفظ کرده است. پیرمرد به اندازه مغازه داخل است. من صحبت گرمی با او دارم. او از اهالی قدیمی محله سنگلج است. به من از مدرسه و شنیده ها و دیده ها و دانسته هایش می گوید: محله سنگلج و مدرسه طوبی بافت قدیمی دارد و نیازمند توجه ویژه مسئولان میراث فرهنگی است.
واقعاً حیف است که اولین مدرسه دخترانه تهران که با همت و تلاش یک بانوی توانمند تأسیس شده بود به راحتی تخریب می شود. گچ بری و سازه ساختمان قبل از فروش و تحویل به شخص خصوصی زیبایی خاصی داشت و چشم هر بیننده ای را به خود خیره می کرد.
او به خاطر گذشته آه می کشد. وی افزود: ای کاش میراث فرهنگی این اثر را خریداری یا ثبت ملی می کرد و با کمی مرمت این بنا برای نسل های آینده به یادگار می ماند. این در حالی است که چندی پیش فردی به نام ابوطالب قبادپور به عنوان وکیل صاحب ساختمان معروف به مدرسه طوبی در تماس با خبرنگار ایرنا تهران، مدرسه بودن این ساختمان را تکذیب کرد و دقایقی بعد یکی از اهالی قدیمی محله سنگلج; همان مغازه دار قدیمی هم با یک تماس تلفنی همه حرف هایش را تکذیب کرد.
ابوطالب قبادپور وکیل ملکی بنام طوبی در تماس تلفنی با خبرنگار ایرنا با تکذیب ادعاهای مطرح شده در خصوص انتساب این ملک به «مکتب افتخار» گفت: این ملک ملکی خصوصی و دارای اسناد رسمی است. مالکیت این ملک از سال 1313 در اسناد به ثبت رسیده و از وراث قانونی نیز خریداری کرده است.
هیچ سندی در ثبت اسناد یا مراجع رسمی که این ملک را مدرسه معرفی کند وجود ندارد. برخی از روایات منتشر شده در فضای مجازی و رسانه ها در مورد این اموال دقیق نیست و با اسناد موجود مطابقت ندارد. از آنجایی که مدتی است این ملک خالی بوده و مالکی متولی آن نیست، عده ای از فرصت استفاده کرده و با انتشار تصاویری در فضای مجازی مدعی شده اند که این ملک ساختمان مدرسه ناموس یا طوبی است.
وی ادامه می دهد: طلا هر چقدر هم که کثیف باشد خالص است، ریشه این هجمه ها حسادت و شکست رقبای تجاری است که موفق به کسب این اموال نشده اند. هیچ مدرکی دال بر کاربری آموزشی یا ثبت ملی این پلاک وجود ندارد و مدرسه «ناموس» به مکان دیگری منتقل شده است. بر اساس اطلاعات موجود، این بنا متعلق به «میرزا اسحاق خان متهدی» بوده که از افراد مهم و احتمالاً از قاجاریان بوده که در بازار فرش فروش بوده و فوت کرده است. حتی عکس هایی که هم اکنون منتشر می شود و به عنوان سند ادعای مدرسه نام ارائه می شود مربوط به دوران قبل از خرید خادم است و در آن زمان رنگ بنا خاکستری بوده و تنها چهار ستون چوبی آن به دلیل بارندگی وضعیت مطلوبی نداشته است. اسناد تاریخی ادعای «مکتب شرف» برای مالک حافظ را رد می کند.
«توبی» باید موزه شود
همایون عبدالرحیمی از دانشگاه تهران با تایید اینکه ساختمان فعلی همان مدرسه طوبی است و باید از آن حفاظت کرد، می گوید: طوبی آزموده بانویی است که خدمات ارزنده و ماندگاری برای دختران انجام داده و به دلیل خدمات شایسته ای که دارد، آنچنان که باید شناخته شده نیست. در دورهای که مدرسه خانگی وجود داشت و دختران اجازه تحصیل نداشتند، این بانوی مصمم و فعال توانست مدرسهای را به نام موضوع ثبت کند تا دختران در آنجا علم کسب کنند و تحصیل کنند.
عبدالرحیمی ادامه می دهد: با توجه به قدمت مدرسه، این مکان ارزشمند باید توسط آموزش و پرورش به موزه تبدیل می شد تا اثر ماندگار طوبی آزمد برای نسل های بعدی و حتی نسل های آینده معرفی و به یادگار بماند. تأسیس مدرسه دخترانه در دوره قاجار که به دختران اجازه تحصیل داده نمی شد، کار بسیار دشواری بود، اما این بانوی فرهیخته برای تکمیل کار خود از هیچ تلاشی فروگذار نکرد.
این تهران پژوه و تهران پژوه ادامه می دهد: «آزمایشگر» برای جلب رضایت و حمایت روحانیون و مجتهدان وارد گفت وگو شد و آنها نیز پس از مدتی رضایت خود را اعلام کردند. برگزاری مراسم نماز در مدرسه با هدف برقراری ارتباط بین مدرسه، دانش آموزان دختر و مؤسس از دیگر اقداماتی است که طوبی آزموده است. مؤسس مدرسه آزمایش شده برای مراسم دعا از افراد خوشنام و قاریان خوش نام استفاده می کرد تا مدرسه اش بیشتر شناخته شود و اعتماد خانواده دانش آموزان و جامعه آن دوره را جلب کند.
یکی از علمای برجسته و بنام تهران که نخواست نامش فاش شود، در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: ساختمان مدرسه طوبی که در آستانه تخریب است، به دلیل اینکه به عنوان اولین مدرسه دخترانه تهران محسوب می شود، نیازمند رسیدگی و رسیدگی است. متاسفانه به دلیل گرانی املاک در تهران، امروزه حتی املاک تاریخی و قدیمی که هنوز ثبت ملی نشده اند به بهانه فرسودگی در حال تخریب هستند.
آماده سازی آموزش و پرورش برای حفظ توبی
«وحید محرمی» رئیس اداره مشارکت های مردمی و مدارس غیردولتی آموزش و پرورش شهر تهران در گفت و گو با خبرنگار ایرنا در خصوص حفظ و حراست از مدارس تاریخی مانند طوبی می گوید: بر اساس ماده 32 قانون تشکیل و اداره مدارس غیردولتی و مراکز آموزشی غیردولتی در صورت تعطیلی دائمی مدارس غیردولتی یا تعطیلی مدارس غیردولتی. وضعیت مدرسه طبق مقررات قانونی تعیین خواهد شد. مدارسی که در زمینی با کاربری آموزشی ساخته می شوند همیشه کاربری آموزشی و با اولویت مدرسه خواهند داشت.
محرمی می گوید: اگر کسی از مالک و صاحب مدرسه طوبی (نوموس) اطلاعی داشته باشد، آموزش و پرورش شهر تهران آمادگی دارد طبق مقررات نسبت به نگهداری و نگهداری آن مدرسه اقدام کند.
با وجود پیگیری های صورت گرفته از سوی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران، تا زمان انتشار این گزارش، پاسخی از سوی مسئولان این اداره کل دریافت نشد که آیا این مدرسه همان طوبی های دوره قاجار است و باید برای حفاظت از این بنای تاریخی تلاش کرد یا صرفاً بنای قدیمی نیست که اجازه تخریب داده شده است. اکنون با یک معضل مواجه هستیم که یا مسئولان میراث فرهنگی قبل از هر اقدامی وضعیت بنا را مشخص می کنند یا باید منتظر ماند تا کلنگ به جان این بنا بیفتد. اگر این اتفاق بیفتد، فرقی نمی کند که این بنا «طوبی» باشد یا نه، زیرا تاریخ آن برای همیشه زیر آوار مدفون می شود و راهی برای اثبات هویت آن وجود نخواهد داشت.