در سالهای اخیر در حالی که تمرکز ایران بر تدوین مجموعهای از پروندهها برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو بوده است، پرونده «مساجد ایرانی» بهعنوان یکی از مهمترین و پیچیدهترین پروژههای میراث فرهنگی کشور در دستور کار قرار گرفته است. این مورد به معرفی سیر تحول معماری مساجد در ایران، شامل دهها مسجد از دورههای مختلف تاریخی و در استانهای مختلف میپردازد. مجموعه ای که قرار است تصویری جامع از هویت معماری ایرانی-اسلامی را در قالب یک کیس زنجیره ای در سطح جهانی به نمایش بگذارد. اما این پروژه علاوه بر اهمیت استراتژیک با چالش هایی مانند پیچیدگی مطالعات میدانی و تامین منابع مالی نیز مواجه است.
به گفته عبدالرسول وطن دوست، مسئول تشکیل و تنظیم این پرونده، پرونده مساجد ایران یکی از مهمترین پرونده های ایران در 50 سال اخیر است. فایل زنجیره ای که در ابتدا شامل حدود 34 مسجد در 12 استان بوده و با هدف نشان دادن سیر تحول معماری مساجد در ایران تدوین شده است. وی با اشاره به روند تهیه این پرونده تاکید کرد: «کار میدانی این پرونده هنوز به طور کامل آغاز نشده است» و مهم ترین چالش پیش رو «تأمین اعتبار برای انجام مطالعات و مستندسازی» است.
اگرچه پرونده مساجد گزینه پیشنهادی ایران برای ثبت جهانی در سال آینده بود، اما در خبری که مسئولان میراث فرهنگی منتشر کردند، از «سیراف» به عنوان پرونده بعدی ایران در یونسکو یاد شد.
ایسنا به گفت وگو با علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور، درباره ابهامات مطرح شده درباره روند آماده سازی و وضعیت پرونده جهانی «مساجد ایرانی» پرداخته است. وی درباره اولویت دادن به پرونده «سیراف» به جای پرونده «مساجد ایران» که قرار بود پرونده بعدی ایران برای ثبت جهانی باشد، به ایسنا گفت: در مراحل ثبت، لازمه این است که کار در فهرست موقت باشد. مطلبی خواندم که متأسفانه کاملاً نادرست بود و مدعی شدم که پرونده ای را رها کرده و به سیراف چسبیده ایم. این اصلا درست نیست. سیراف از سال 2007 در لیست موقت ما قرار دارد و از نظر سیاسی، جغرافیایی و فرهنگی برای ما بسیار مهم است. واقعیت این است که در هر مجموعه ای باید تصمیم گرفت. همانطور که در حرفه خود گاهی بر اساس شرایط سیاسی و اجتماعی تصمیم به تهیه گزارش از موضوعی می گیرید و در مواقع دیگر همان موضوع از اولویت خارج می شود، ما نیز مجبور به تصمیم گیری در سازمان خود هستیم. درست است که ما یک نهاد امنیتی و سیاسی نیستیم، اما برخی مسائل به یکدیگر مرتبط است.
وی ادامه داد: در اوایل تابستان با وجود اینکه به صورت جدی پیگیر و تکمیل پرونده مسجد بودیم، چالشی برای من به عنوان مسئول این امر ایجاد شد. احساس کردم اگر برای تشکیل پرونده مسجد عجله کنیم، ممکن است برخی از مساجد مهم به اشتباه یا سهوا حذف شوند و پرونده ناقص بماند. مثلاً درباره مسجد بناب در آذربایجان شرقی، برخی آن را در فهرست قرار ندادند. وقتی خودم از آن بازدید کردم، دیدم که واقعاً یک مسجد منحصر به فرد است و چنین اثری را نمی توان از فهرست حذف کرد. در موارد دیگر به دلیل الحاقات غیرتخصصی، غیرعلمی و بعضاً غیرعاقلانه، برخی مساجد با مشکل مواجه شده اند.
ایزدی افزود: نگرانی این بود که اگر این موارد را در پرونده درج کنیم و هیئت امنای مربوطه همراهی نکند یا اصلاحات لازم صورت نگیرد، احتمال رد کل پرونده وجود دارد. به همین دلیل به این نتیجه رسیدیم که باید زمان بیشتری صرف کنیم و حتی تعداد آثار را به صورت کمی افزایش دهیم. قرار شد پرونده 32 مسجد بسته شود اما به نظر می رسید می توانیم به حدود 48 مسجد برسیم. از این 32 تا 48 مسجد، حدود 16 مسجد چالش دارند، چالش هایی که شما بهتر از من می دانید. مثلاً در مسجد گز اصفهان هیأت امنا به صورت خودسرانه حیاط را مسقف کردند یا جبهه جدیدی ساختند، در حالی که «مسجد گز» بنای مستقر و ارزشمندی است و باید این اضافات اصلاح و حذف شود.
مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور گفت: برآورد من این بود که تا تیرماه امکان توافق کامل و رفع این مشکلات وجود ندارد. از این رو همزمان با این موضوع به سراغ بررسی سایر آثار موجود در فهرست موقت رفتیم تا ببینیم کدام یک از آنها با توجه به شرایط جامعه و مسائل موجود اولویت بیشتری دارند. واقعیت این است که مجموعه این شرایط ما را به «سراق» کشاند.
ایزدی در خصوص اینکه برخی استان ها مدعی شده اند برای اینکه مسجد استانشان در ثبت جهانی مساجد ایران ثبت شود، باید حمایت مالی و هزینه ای برای آن پرداخت کنند، تصریح کرد: واقعیت این است که استان ها باید کمک مالی کنند. ما کمک می کنیم. مثلاً برای پرونده سیراف آقای وزیر دستور داده اند که 8 میلیارد تومان و یکبار 3 میلیارد تومان به بوشهر اختصاص داده شود، اما آیا این بودجه ها کافی است و آیا می توان پرونده سیراف را بست؟ استان هم باید پای کار بیاید. در مورد مساجد هم همینطور است، باید عکاسی تخصصی انجام شود، برداشت های دقیق انجام شود، طرح های گرافیکی تهیه شود، مستندسازی و تولید رسانه انجام شود و یک سری اقدامات فنی دیگر که هر کدام هزینه بر است.
وی افزود: بخشی از این هزینه ها از بودجه ملی تامین می شود اما به استان ها اعلام کرده ایم که هر استانی که بخواهد در حوزه پرونده های جهانی فعال باشد باید واقعا کمک مالی کند. استان ها منابع دارند و وقتی خودشان سرمایه گذاری می کنند طبیعتا تعهد و همکاری بیشتری نشان می دهند وگرنه واقعیت این است که همکاری لازم شکل نمی گیرد.
یزیدی تاکید کرد: در حال حاضر هم مسائل مالی و هم مسائل دیگر در خصوص پرونده مساجد از جمله ورود و همراهی سازمان اوقاف مهم است. بدون هماهنگی امکان پیشبرد کار وجود ندارد. به عنوان مثال در مسجد جامع اصفهان با مشکلاتی مواجه هستیم که بدون همکاری اوقاف و حضور هیئت امنا قابل حل نیست. بعد از سفر ارزیاب حتماً باید نکاتی را تهیه و تنظیم کنیم و مواردی را به او نشان دهیم. بنابراین لازم است ظاهر و وضعیت این قطعات اصلاح شود. طبیعتاً هر لحظه نمیتوانیم از وزارتخانه درخواست بودجه کنیم، بهخصوص با محدودیتهای مالی فعلی.
مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور درباره تعداد مساجد این پرونده گفت: در ابتدا 50 مسجد برای این پرونده انتخاب شد که بعداً تعدادی تغییر یا حذف شدند. تعدادی از مساجد مشکلات جدی داشتند. در روند کارشناسی اختلاف نظر وجود داشت. این تعداد به 46 مسجد رسید و سپس به 32 مسجد کاهش یافت.
یزدی درباره کاهش تعداد مساجد توضیح داد: متاسفانه در بسیاری از آنها ساخت و سازهای غیراصولی انجام شد. حتی مسجد ارومیه هم به دلیل اینکه حوزه علمیه در فاصله دو و نیم تا سه متری عرصه آن ساخته شده بود از لیست خارج شد. با این حال استان به کمک آمد و اکنون عملیات تخریب آن سازه در حال انجام است و انشالله دوباره به پرونده باز خواهد گشت.