۱۴۰۴ در آیینه فقدان؛ غروب نسل مؤلفان بزرگ ایران

سال 1404 به عنوان فصلی در تقویم فرهنگی و هنری ایران ثبت شد که در آن آخرین ستون های مهم هنری و ادبی یکی پس از دیگری فرو ریختند. در این سال فضای فرهنگی کشور با موجی از خسارات جبران ناپذیر مواجه شد که هر کدام به تنهایی کافی بود تا ارکان هنر یک ملت را به لرزه درآورد.

همه این خسران نه تنها پایان یک تقویم، بلکه پایان فیزیکی نسلی بود که از دهه 40 و 50 زبان معیار سینما، تئاتر، موسیقی و نقاشی ایران را تثبیت کرده بود. مرگ در این سال جغرافیای وسیعی داشت. از قلب تهران و اصفهان تا دوردست های کالیفرنیا و نیوجرسی، هنرمندانی که نماینده هویت ملی ایران در عرصه های بین المللی بودند درگذشتند. این گزارش به دنبال بررسی زندگی، آثار و جزئیات درگذشت این بزرگان است.

غروب خدایان تصویر: میراثی که در سکوت و تبعید به کمال رسید

در سال 1404 سینمای ایران دو تا از بزرگترین های خود را از دست داد. ناصر تقوایی و بهرام بیضایی دو نامی که دهه ها به عنوان قطب های مکمل سینمای نویسنده شناخته می شدند، امسال به تاریخ پیوستند. مرگ این دو هنرمند نه تنها از دست دادن دو سینماگر بود، بلکه به معنای بسته شدن نسلی از هنرمندان بود که «کلمه» و «تصویر» را با اسطوره‌شناسی و نقد اجتماعی پیوند می‌دادند.

ناصر تقوایی: کاپیتان سینمای اقتباسی و سکوت معنادار

در 31 مهر 1404 سینمای ایران با گرمای شدید مواجه شد. ناصر تقوایی کارگردان، نویسنده و عکاس بی بدیل در سن ۸۴ سالگی در تهران درگذشت. تقوایی که بسیاری او را فنی ترین و وسواسی ترین کارگردان تاریخ سینمای ایران می دانند، سال های آخر عمر خود را در خانه نشینی اجباری و در سکوتی تلخ گذراند. علی تقوایی فرزندش در پیامی ویدیویی از فوت پدرش بر اثر سکته قلبی و عوارض ناشی از کهولت سن خبر داد. تقوایی که در 31 تیر 1320 در آبادان به دنیا آمد، همیشه جنوب ایران و فضای تاریک و پر رمز و راز آن را در آثار خود بازآفرینی می کرد.

زندگی هنری تقوایی روایتی از نبوغ در برابر محدودیت ها بود. او با ساخت سریال «ناپلئون عموزاده» در سال 1354 بر اساس رمانی از ایرج مسخ زاد، استانداردی را در برنامه سازی تلویزیونی ایجاد کرد که پس از نیم قرن هنوز با سریالی برابری نکرده است. تقوایی در سینما نیز با آثاری چون «آرامش در حضور دیگران»، «کاپیتان خورشید» و «کاغذ به خط» نشان داد که چگونه می توان ادبیات غنی جهان و ایران را در کالبد تصویر دمید.

«ناخدا خورشید» او که اقتباسی از رمان «داشتن و نداشتن» همینگوی است، در سال 1988 جایزه پلنگ برنزی لوکارنو را برای او به ارمغان آورد.

اما تراژدی زندگی ناصر تقوایی پروژه های ناتمام او بود. او که کارگردانی فیلمنامه هایی چون «جنگل کوچک» را آغاز کرده بود، به دلیل دخالت های مدیریتی و سانسور از این پروژه ها کنار گذاشته شد. مرگ او درست در سالگرد قتل داریوش مهرجویی اتفاق افتاد. همان نسل و دوستی که با هم موج نو سینمای ایران را پایه گذاری کردند.

ناصر تقوایی در وصیت نامه خود از خادمان تشییع خواست که لباس سفید بپوشند، گویی می خواهد در آخرین صحنه زندگی، سفیدی و آرامش را جایگزین سیاهی و عزا کند.

بهرام بیضایی: سفر ابدی از استنفورد تا اساطیر

در حالی که تقویم به روزهای پایانی دی ماه نزدیک می شد، خبری از پالو آلتو کالیفرنیا دل ایران را به درد آورد. بهرام بیضایی کارگردان، نمایشنامه نویس و پژوهشگر طراز اول، پس از تحمل یک دوره بیماری در تبعید، در 14 دی ماه 1404 دقیقاً در هشتاد و هفتمین سالگرد تولدش درگذشت. بیدایی که از سال 2009 به دلیل محدودیت فعالیت در ایران به دعوت دانشگاه استنفورد به آمریکا مهاجرت کرده بود، تا آخرین روزهای زندگی خود در آنجا به تدریس و اجرای تئاتر مشغول بود.

بیضایی در ۱۴ دی ۱۳۱۷ در تهران به دنیا آمد و در خانواده ای اهل ادب و شعر بزرگ شد. او با آثاری چون «باشو غریبه کوچچ»، «مرگ یزدگرد»، «سگ کشی» و «مسافران» سینمایی را خلق کرد که ریشه عمیقی در تاریخ و اساطیر ایران داشت.

مرگ او موجی از واکنش های فرهنگی گسترده را برانگیخت. رضا کیانیان در پیامی تند نوشت که مدیران ضدفرهنگی او را از مردمش دور کردند و به تبعید فرستادند تا افسرده شود و بمیرد. اصغر فرهادی نیز او را «ایرانی ترین ایرانی» خواند که هزاران فرسنگ دورتر از وطنش به جهان نگاه می کرد. از دست دادن بیضایی نه تنها از دست دادن یک فیلمساز بزرگ، بلکه از دست دادن یکی از مهم ترین خاطرات تاریخی و زبانی ایران معاصر بود که با هیچ تلاشی جای خالی آن پر نخواهد شد.

موسیقی و هنرهای تجسمی: ​​سکوت نوابغ مکتب اصالت

1404 سال سیاهی برای هنرهای زیبا بود. دو تن از بزرگ‌ترین موسیقی‌دانان و نقاش بی‌بدیل ایران امسال درگذشتند که هر کدام فصل جدیدی در هنر معاصر ایران گشوده‌اند.

محمود فرشچیان: پرواز ابدی نقاش خورشید

در 27 مرداد 1404 خبر درگذشت استاد محمود فرشچیان در سن 95 سالگی در نیوجرسی آمریکا جامعه هنری را در ماتم عمیق فرو برد. فرشچیان که در 13 بهمن 1308 در اصفهان به دنیا آمد، هنر نقاشی ایرانی را که در آستانه فراموشی و تکرار بود، با تنفس روحی مدرن و نگاهی اسطوره ای به سطح جهانی رساند. علت مرگ وی ذات الریه و عوارض ناشی از کهولت سن بوده است.

آثار فرشچیان از جمله «عصر عاشورا»، «ضمانت آهو» و «پنجمین روز آفرینش» نه تنها در موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شوند، بلکه بخشی از هویت بصری مذهبی و ملی ایرانیان شده‌اند. او که دانشجوی هنرستان هنرهای زیبای اصفهان بود، در طول چند دهه اقامتش در آمریکا، هرگز پیوند خود را با ریشه های خود قطع نکرد. پیکر او بنا به وصیت استاد برای خاکسپاری در جوار آرامگاه صائب تبریزی به اصفهان منتقل شد تا در خاکی که الهام‌بخش بزرگ‌ترین آثار او بود آرام بگیرد.

احمد پژمان: سمفونی ناتمام یک عمر نوآوری

موسیقی کلاسیک و مدرن ایران نیز در هفتم شهریور ماه 1404 یکی از درخشان ترین چهره های خود را از دست داد. احمد پژمان، آهنگساز و نوازنده صاحب سبک، در سن 90 سالگی بر اثر بیماری در لس آنجلس آمریکا درگذشت. پژمان در 27 تیر 1314 در لرستان فارس به دنیا آمد و تحصیلات موسیقی خود را در آکادمی موسیقی وین و دانشگاه کلمبیا به پایان رساند.

پژمان نوازنده ای بود که توانست ارتباطی ارگانیک بین فرم های غربی مانند سمفونی و اپرا با مضامین و موتیف های موسیقی ایرانی برقرار کند. آثار او در موسیقی فیلم هایی چون «بوی کافور، بوی یاس» و «خانه روی آب» و همچنین اپرای جشن دهقان بخشی از گنجینه صوتی ایران محسوب می شود. پیکر وی پس از حدود یک ماه تلاش خانواده و نهادهای هنری، به ایران منتقل شد و در چهارم مهرماه در قطعه هنرمند بهشت ​​زهرا در محاصره شاگردان و هوادارانش به خاک سپرده شد.

هوشمن عقیلی: سکوت صدایی که از متانت شما می گفت

در چهاردهم شهریور 1404، هوشمند عقیلی، خواننده پیشکسوت و از صداپیشگان برنامه «گلها» در سن 88 سالگی در لس آنجلس درگذشت. او که سال ها با این بیماری مبارزه می کرد بر اثر ایست قلبی درگذشت. عقیلی در 12 مرداد 1316 به دنیا آمد و فعالیت هنری خود را از سال 1334 آغاز کرد و با آثاری چون «فردا تو می آی» و «داریا» صدایی را در موسیقی پاپ و سنتی ایرانی به وجود آورد که با متانت و سواد موسیقایی بالایی همراه بود. مرگ او قطعه دیگری از پازل موسیقی اصیل ایرانی در غربت را شکست.

بازیگران و چهره های ماندگار صحنه: وداع با خاطره سازان نسل ها

سال 1404 برای مجموعه بازیگری سینما و تلویزیون ایران سالی پر از خسران بود. بازیگرانی که هر کدام بخشی از خاطره جمعی ایرانیان در سال های پس از انقلاب را رقم زدند، امسال برای همیشه صحنه را ترک کردند.

محمد کاسبی

محمد کاسبی بازیگر سینما و تلویزیون که با ایفای نقش های ماندگار شناخته شده بود، در 30 مهر 1304 در سن 74 سالگی در بیمارستان خاتم الانبیاء تهران درگذشت. علت مرگ وی عوارض ناشی از ابتلا به کووید 19 در سال های گذشته بود که منجر به مشکلات شدید قلبی و ریوی شد.

کاسبی در 13 خرداد 1330 به دنیا آمد و کار خود را با تئاتر آغاز کرد. او برای بازی در فیلم «پدر» برنده سیمرغ بلورین شد و با سریال هایی چون «خوش رکاب» و «سه در چهار» به محبوبیت رسید.

سعید پیردوست

سعید پیردوست بازیگر خاطره انگیزی که همکاری های درخشانش با مهران مدیری در سریال های طنز دهه 80 هرگز فراموش نمی شود، در 25 دی ماه 1404 در سن 85 سالگی بر اثر بیماری سرطان در منزل شخصی اش درگذشت.

پیردوست که متولد ۱۴ آذر ۱۳۱۹ است، کار خود را با سینما مسعود کیمیایی و فیلم «گوزنها» آغاز کرد. او که در سال های آخر عمر با بیماری و تنهایی دست و پنجه نرم می کرد، در آثار کارگردانانی چون سیروس الوند و علیرضا داودنژاد نیز نقش های ارزنده ای ایفا کرد.

شیرین یزدانبخش

شیرین یزدانبخش بازیگری که با نگاهی مهربان و حضوری صمیمی به سرعت به یکی از محبوب ترین شخصیت های نقش «مادر» سینمای ایران تبدیل شد، در ۱۳ دی ماه سال ۱۴۰۴ در سن ۷۷ سالگی بر اثر عوارض سکته درگذشت.

او متولد 16 خرداد 1327 با فیلم «لطفا مزاحم نشوید» به طور اتفاقی وارد سینما شد و همان جا سیمرغ بلورین گرفت. یزدانبخش که فرزندی نداشت همیشه می گفت خدای ناکرده توقع فرزندانش نباشد. بنا به درخواست وی در سکوت و بدون اطلاع در بهشت ​​زهرا به خاک سپرده شد.

جمال عجالی

جمال عجلی بازیگر پیشکسوتی که با سریال «درقلب من» به یادگار مانده بود، در 17 تیر 1404 در سن 78 سالگی در منزل شخصی خود درگذشت.

او سال ها پیش بر اثر سکته مغزی از کار افتاده و پس از یک دوره طولانی بیماری دار فانی را وداع گفت. عجلی در سال 1326 در تهران به دنیا آمد و در آثاری چون «آریش غلیظ»، «مدرسه پیرمردها» و «تابو» به ایفای نقش پرداخت. بازی او در نقش یک پزشک معتاد در فیلم «آرایش غلیظ» بار دیگر توانایی های شگفت انگیز او را به رخ کشید.

عنایت الله بخشی

سینما و تئاتر ایران در آخرین روزهای بهمن 1404 یکی از ارکان مستحکم خود را از دست داد. عنایت الله بخشی بازیگر پیشکسوت با بیش از شش دهه فعالیت هنری پس از یک دوره بیماری در سن 80 سالگی درگذشت.

بخشی که متولد 1324 بود، با صدایی پرطنین و چهره ای نافذ، در آثاری چون «پهلوان نمی میرند»، «مسافران» و «سربداران» نقش های فراموش نشدنی ایفا کرده بود. مراسم تشییع وی 28 بهمن ماه از مقابل تالار وحدت برگزار شد.

پاسداران واژه و کتاب: وداع با پاسداران فرهنگ مکتوب

فرهنگ ایرانی در سال 1404 علاوه بر هنرمندان، عزادار کسانی بود که عمر خود را صرف حفظ، طبقه بندی و ترویج دانش کرده بودند.

کامران فانی: دایره المعارفی که به سکوت تبدیل شد

در 31 آذر 1404 کامران فانی نویسنده، مترجم، کتابدار و نسخه نویس برجسته در سن 81 سالگی درگذشت. فانی در سال 1323 در قزوین به دنیا آمد و یکی از ارکان اصلی تدوین دایره المعارف های بزرگی چون «دائرةالمعارف تشیع» و «دانشنامه دانش» به شمار می رفت. وی که در سال های پایانی عمر خود از آلزایمر رنج می برد و در مرکز نگهداری از سالمندان کرج زندگی می کرد، پس از یک دوره بیماری دار فانی را وداع گفت. فانی با ترجمه آثار چخوف و داستایوفسکی پلی بین ادبیات روسی و خوانندگان ایرانی ایجاد کرده بود و از دست دادن او ضایعه ای بزرگ برای جامعه کتابخانه ای و پژوهشی ایران تلقی می شد.