در ساخت این سریال محمد بیک زاده تهیه کنندگی را بر عهده داشت. وی فارغ التحصیل دکتری در رشته ادبیات و حقوق از دانشگاه مشهد و تهران و پژوهشگر حوزه علوم دینی است. وی در دهه 1360 برنامه ریزی و برنامه ریزی سریال و گروه فیلم یک سیما را بر عهده داشت و سریال امام علی (ع) را به عنوان اولین سریال بزرگ مذهبی پس از انقلاب تولید کرد.

بیک زاده به زبان و ادبیات عرب مسلط است و در زمینه تحقیق در منابع شیعه و سنی سریال امام علی (ع) فعالیت می کرد. او البته سریال های ماندگار «بانو»، «قصه های قدیمی»، «کنج خاطره»، «پدر»، «زیر چتر خورشید»، «ترانم» و سرمایه گذاری «پهلانان نعیمی میران» و ساخت فیلم سینمایی «ساهر» را در کارنامه خود دارد.

همزمان با روزهای بازپخش سریال امام علی (ع) از تلویزیون، ذکر برخی از این ناگفته ها در نوع خود قابل توجه است.

فیلمنامه را به حضور همه مراجع تقلید به ویژه رهبر انقلاب که ظاهراً نظراتی درباره فیلمنامه داشتند، بردید.

ببینید همانطور که قبلا هم گفتم این سریال ویژگی های زیادی داشت و البته به دلیل اهمیت مذهبی که داشت نمی توانستیم در سطح سطحی کار کنیم بنابراین نظر مراجع و علما لازم بود فیلمنامه را به آنها بردیم تا نظرشان را بدهند و هر گونه اعتراضی را مطرح کنند. علما گفتند فیلمنامه خوبی است اما هیچکس جرأت نکرد زیر متن یادداشت بنویسد یا همان تاییدیه را بنویسد و تنها کسی که زیر فیلمنامه ما چیزی نوشت و از آن تعریف کرد رهبر انقلاب بود.

زمانی که پس از مطالعه و بازخوانی فیلمنامه از سوی رهبری برای ما ارسال شد، در پایین فیلمنامه نوشته ای بود که آن را تایید کردند و از خداوند توفیق خواستند. اما نکته اصلی اینجا بود که در جای بعدی آنقدر متن را با دقت خوانده بودند که نوشته بودند: “چه باحال!” در مقابل یک دیالوگ اتفاقاً درست نوشتند و ما آن دیالوگ را حذف کردیم.

البته نکته ای که لازم است به آن اشاره کنم این است که در آثار تاریخی دو سه گروه مدعی داریم; اول عوام و اعتقاداتشان که نباید با آنها شوخی کرد. دوم دانشگاهیان و مورخان و سوم حوزویان. این سه گروه مدعی هستند و باید سریال تاریخی را طوری بسازید که جواب این سه گروه داده شود.

پاسخ گروه اول احترام به فهم آنهاست; یعنی باید به فهم مردم – مخاطب احترام گذاشت. پاسخ گروه دوم عدم تعارض تاریخی است; ما هرجا علیه تاریخ حرف بزنیم اینها مدعی هستند و شما باید جواب بدهید. دسته سوم، تعارضات دینی است که باید پاسخگوی اهالی حوزه باشیم.

البته گروه دیگری از پاسخگویان باسواد هستند و این سخت ترین کار است. کاری که ما در سریال «امام علی (ع)» کردیم این بود که گفتیم زبان معیار ما باید تاریخ بیهقی باشد و آقای میرباقری واقعاً موفق به این کار شد و اگر یک سری از مونولوگ ها و دیالوگ های سریال را مرور کنید به این واقعیت می رسید که واقعاً بیشتر شعر هستند تا مونولوگ و دیالوگ!

نکته ای که در مورد تعریف و تمجید رهبر انقلاب و نکات ایشان در مورد فیلمنامه سریال «امام علی علیه السلام» مطرح کردید، بعداً آقای میر باقری گفتند که این تمجید از رهبر انقلاب پشتوانه بسیار جدی برای پیشرفت سریال شد.

درست است؛ ارتش به خاطر نوشته های آقای خامنه ای (مقام معظم رهبری) به ما کمک کرد، سپاه هم به خاطر همان نوشته ای که رهبر معظم انقلاب در فیلمنامه سریال امام علی (ع) ثبت کردند، کمک کرد. ما واقعاً با این مقاله کار خود را پیش بردیم و برای ما یک حمایت بود.

کاهش بودجه اجازه نداد پایان سریال متفاوت باشد

جایی بود که روند تولید آنقدر سخت شد که آن را کنار بگذارید؟

در پایان کار متوقف شدیم. متأسفانه در روزهای پایانی تصویربرداری می خواستیم فینال های دیگری نیز داشته باشیم که به دلیل کاهش بودجه امکان پذیر نشد.

در آن زمان 269 میلیون تومان برای برخی افراد زیاد به نظر می رسید; ما کاری به سریال «امام حسن» نداریم که بلافاصله بعد از ما شروع شد و نزدیک به 2 میلیارد خرج کردند.

چون سریال «امام علی» اولین کار بود، خیلی ها نمی دانستند آخرش چه می شود، فقط ما و آنهایی که پلان ها را روی پرده دیده بودند، می دانستیم که کار اثر خوبی خواهد بود.

تعداد کمی از مدیران سازمان صدا و سیما می‌دانستند که این کار خوب است، به همین دلیل گرفتار بودجه پروژه شدیم و تقریباً 20، 30 میلیون دیگر نیاز داشتیم تا کار تعطیل نشود. لازم نیست یک جفت پا را ببینیم که به سمت دریا می رود و کفش های پاره شده علی بن ابی طالب را نشان می دهد.

کجا باید تمام می شد؟

در واقع یک تصویر سورئال بود، یک جفت پا از همان شخصیتی که در سریال نقش حضرت علی (ع) را بازی می کرد به سمت دریا می رفت و سریال در اینجا تمام شد. اما آنچه خودمان طراحی کردیم ادامه تاریخ بود و تا آغاز خلافت امام حسن علیه السلام ادامه داشت.

داریوش ارجمند و مهدی فتحی هم در سریال امام علی (ع) کار کردند!

شاید بسیاری از مخاطبان هنوز ندانند که نقش حضرت علی (ع) را مهدی فتحیی بازی می کرد که با نقش های عمر و عاص در این سریال خوش درخشید. صحبت از معجزه حضور این بازیگر فقید و بسیاری از بازیگران دیگر مانند بهزاد فراهانی بازیگر نقش معاویه و داریوش ارجمند که امضای ارزشمندی برای نقش مالک اشتر به جا گذاشت.

بعد از این سریال سریال های دیگری مانند «امام حسن (ع)» ساخته شد که نقش معاویه و چند نقش دیگر را داشت. اما آنقدر روی این نقش ها و شخصیت پردازی ها کار شد که همه این شخصیت ها با سریال «امام علی» به یادگار مانده است.

جالب است که به تهیه کننده سریال «امام حسن» پیشنهاد دادم که در هر دو کار شخصیت های مشترکی وجود دارد که از بازیگر سریال امام علی (ع) برای بازی در آن شخصیت استفاده کنند که نشد. حالا به چه دلیل یا آقای فخیم زاده مقاومت کردند یا چون دلیل دیگری در سر داشتند این کار نشد. اما قاعدتا این نوع شخصیت ها را یک بازیگر بازی می کند و در ذهن مخاطب باقی می ماند و بهتر است دوباره از همان بازیگر در روایت زندگی آن شخصیت استفاده شود.

واقعاً داریوش ارجمند که نقش مهم مالک اشتر را بازی می کرد، بیل می زد، مهدی فتحی هم همین کار را می کرد. محمدرضا شریفی نیا صبح زود بیدار می شد تا لوکیشن ها را آماده کند و با مجید میرفخرایی برای آماده سازی صحنه می رفت. وقتی می گویم بچه ها خودشان را برای این کار خوب و ارزان خرج کردند، واقعاً این کارهای بی سابقه را انجام دادند و جانشان را فدا کردند.

ماجرای حذف سکانس هایی از ابوذر

به همین دلیل است که سکانس های ابوذر کم است؟

بله؛ ما آن را حذف کردیم. اما بیشتر از آن، ما از هر چه آنها می گفتند اطاعت نکردیم. زیرا آنها کل ماجرا را مورد بحث قرار دادند. در واقع ابوذر را گذراندیم، بعد از آن گفتند این صحنه را از فلان جا بردارید. ما هم تماشا کردیم. اگر می خواستیم دو صحنه باقی مانده را حذف کنیم، با هم تطابق نداشتند، به همین دلیل شورش کردیم. اما در مورد قسمت ابوذر آن را کاملاً حذف کردند; برای پخش تلویزیون هم وقت نگرفتیم.

بازیگر ابن ملجم هم کتک خورد

خدا رحمت کند آقای اکبری مبارکه را که نقش ابن ملجم را خیلی خوب بازی کرد. در آخرین مصاحبه ای که داشتیم گفتند که چقدر به خاطر این نقش مورد لعن و نفرین قرار گرفتند و می خواستند پیامبر برایشان شفاعت کند که انشاالله این کار را کردند.

بله او نیز برای این نقش مورد ضرب و شتم قرار گرفت.

چرا مهدی فتحی نقش حضرت علی را بازی کرد؟

خیلی ها می گفتند که قرار است خسرو شکیبایی نقش ابن ملجم را بازی کند یا به جز خانم آسایش گزینه های دیگری برای بازی در نقش قطم و بسیاری از نقش های دیگر وجود دارد که واقعاً در این سریال درخشان بازی می شود. شاید نقش مرحوم مهدی فتحی بیشتر به چشم بیاید. در مورد انتخاب بازیگران سریال کمی صحبت کنید؟ جالب است که نقش حضرت علی (ع) را به مهدی فتحی که نقش عمر و عاص را بازی کرده بود دادید و ایفای این نقش برای او بسیار سخت بود. کمی از این نقش ها و انتخاب بازیگران بگویید.

ابتدا بگویم چرا نقش حضرت علی (ع) را به مهدی فتحی سپردیم. حضرت علی (علیه السلام) درباره عمر و عاص می فرماید: «عمر و عاص همان علی است به ناحق». اگر جای شما بودید چه کسی را برای این نقش انتخاب می کردید؟ در وهله اول پذیرش چنین نقشی برای مهدی فتحی سخت بود. اما بالاخره قبول کرد. او دوست داشت این نقش را بازی کند. مهدی فتحی عاشق بازیگری بود و فضای بازیگری اش را خودش می ساخت. به گونه ای که بازیگر مقابلش ضعیف بود، با او کار می کرد تا قوی شود و مبادلات درستی با او داشته باشد.

ما خیلی فکر کردیم؛ کسانی که به انتخاب بازیگر فکر کردند من، داود میرباقری، عبدالله اسکندری و مرحوم مازیار پرتو بودیم که بحث و نظر می کردیم. در واقع برای انتخاب بازیگران به توافق رسیدیم. در وهله بعد ویژگی های آنها را در بیوگرافی افراد داریم. برای انتخاب شخصیت های سریال به متن های زندگی نامه ابن هشام مراجعه کردیم.

این متن ها شخصیت ها را تعریف می کردند. این چهره ها را به عبدالله اسکندری، گریمور سریال منتقل می کردیم و بازیگران بررسی می شدند که آیا فلان بازیگر مناسب این شخصیت است یا خیر. او دعوت شد. جالب است بدانید به شرح حال ابن هشام مراجعه می کنید، می بینید که می گوید اشک گوشه چشم مالک اشتر کجاست؟ به همین دلیل اشتر به معنای چشم دریده است. آنقدر دقیق صحبت می کردند و چهره مردم را می کشیدند.

بیایید بهترین چهره ها و ظواهر را که در شرح حال ابن هشام آمده است، بیابیم و به آن نزدیک شویم. ما صادقانه به تک تک مسائلی که در ساخت سریال لازم بود فکر کردیم. هیچکس رای نداد.

داستان صحنه اردک ها

یکی از دوستان به من گفت که آقای بیک زاده صحنه اردک را بیشتر دوست دارد؟

صحنه اردک ها همان صحنه ای بود که حضرت علی علیه السلام می خواهند به مسجد بروند; این صحنه نمادین است. شکل شمایلی دارد، مثل همان نقال خوانی هایی که در قدیم داشتند که شاید 80 درصد با تاریخ مطابقت نداشت، اما مردم آن را به یاد دارند. صحنه اردک ها نماد و تابلو است. یک شعر است. برای شاعر جایز است چیزی بگوید که برای دیگران جایز نیست.

صحنه، صحنه سختی بود که آقای مهدی فتحی و آقای میرباقری یک بار درباره آن صحبت کردند. مرحوم فتحی به تک برداشت و بدون برداشت معروف بود، اما در این صحنه مرغبی ها می گویند چند بار زیر و رو شده و فیلمبرداری شده است.

مهدی فتحی منتقد بازی خودش بود. اگر احساس می کرد خوب نیست، همه می گفتند خوب است، برمی گشت و دوباره شلیک می کرد. او تا زمانی که به خواسته اش نرسید دست از کار نکشید و بارها فیلمبرداری شد تا اینکه تبدیل به چیزی شد که او را راضی کرد. یعنی نحوه راه رفتن مهدی فتحی در این نقش مخاطب را زیر و رو می کند.

این نوع راه رفتن مهدی فتحی در آن صحنه، تماشاگر هم اکنون با دیدن آن شوکه می شود…

بله؛ هیچکس باور نمی کرد، این بازیگر همان بازیگر عمر و عاص است.

جزو اسرار است

واقعاً چطور این اردک ها و صحنه را طوری آماده کردید که همه چیز به طور طبیعی ظاهر شود، انگار همان صحنه ای است که در روایت ها از آن صحبت می شد؟

این یکی از رازهاست. اما هر موجود زنده ای به چیزی علاقه دارد، اگر آن شی مورد علاقه را جلوی آن قرار دهید، حساس می شود.

شما نمی توانید داستان را با جزئیات بیشتر توصیف کنید.

گفتم جزو اسرار است. این صحنه برای من یک نماد و یک شعر بود.

داریوش ارجمند ترسید

عوامل و بازیگران در این صحنه گریه کردند. وضعیت شما چطور بود؟

یکی از چیزهایی که یک بازیگر باید به آن تسلط داشته باشد این است که از موقعیت خودش آگاه باشد. او می داند که دارد بازی می کند. داریوش ارجمند در جایی جلوی خیمه علی بن ابیطالب شوکه و ترسیده بود. به من گفت ترسیدم! ولی به ذهنم نمیرسه چون اگر فریب می خوردند نمی توانستند بازی کنند.

آخرین مطالب

همکاران

هیچ‌کس پای فیلمنامه امام علی(ع) را امضا نکرد؛ جز رهبر شهید انقلاب