بازار؛ گروه آب و انرژی: هشدار آمار: ۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار موتورسیکلت فرسوده در ایران بیش از ۸۰ درصد ناوگان دو چرخ را تشکیل میدهند و سالانه بیش از ۱۲ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند. این موتورسیکلت ها نه تنها سهم قابل توجهی در آلودگی هوای شهرهای بزرگ دارند، بلکه بار مالی سنگینی بر یارانه انرژی تحمیل می کنند.
تصور کنید تمام بنزین مصرفی موتورسیکلت های فرسوده ایران را برای یک سال در تانکرهایی به طول 12000 کیلومتر – معادل فاصله تهران تا آفریقای جنوبی – بریزید. این تصویر تنها بخشی از واقعیتی است که آمارهای رسمی نشان می دهد: ناوگان عظیم موتورسیکلت های فرسوده مانند اژدهایی تشنه، سالانه 12 میلیارد لیتر بنزین را بلعیده و هوای شهرها را آلوده می کند. اما راه حل چیست؟ آیا برق رسانی می تواند این اژدها را رام کند؟
بر اساس آخرین گزارش های مرکز آمار و وزارت نفت، حدود 11.4 میلیون دستگاه موتورسیکلت فرسوده در کشور وجود دارد که بیش از 80 درصد کل ناوگان موتورسیکلت را شامل می شود.
وضعیت بحرانی ناوگان پیر: اعداد چه می گویند؟
بر اساس آخرین گزارش های مرکز آمار و وزارت نفت، حدود 11.4 میلیون دستگاه موتورسیکلت فرسوده در کشور وجود دارد که بیش از 80 درصد کل ناوگان موتورسیکلت را شامل می شود. میانگین سنی این موتورسیکلت ها به بیش از 15 سال می رسد و مصرف سوخت آنها به طور متوسط کمتر از 40 درصد مدل های جدید است. از نظر اقتصادی، مصرف سالانه 12 میلیارد لیتر بنزین توسط این ناوگان – با احتساب قیمت جهانی بنزین (بیش از یک دلار در هر لیتر) – رقمی بالغ بر 12 میلیارد دلار در سال را نشان می دهد. اگر یارانه پنهان بنزین در ایران را هم محاسبه کنیم، این رقم را می توان تا 20 هزار میلیارد تومان در سال تخمین زد.
جایگزینی تدریجی موتورسیکلت های فرسوده با مدل های برقی می تواند تحول عظیمی در تراز انرژی کشور ایجاد کند. بر اساس مطالعه پژوهشکده انرژی دانشگاه صنعتی شریف، هر موتورسیکلت برقی به طور متوسط سالانه 1200 لیتر بنزین صرفه جویی می کند.
تاثیر مستقیم برق بر مصرف بنزین: محاسبات اقتصادی
جایگزینی تدریجی موتورسیکلت های فرسوده با مدل های برقی می تواند تحول عظیمی در تراز انرژی کشور ایجاد کند. بر اساس مطالعه پژوهشکده انرژی دانشگاه صنعتی شریف، هر موتورسیکلت برقی به طور متوسط سالانه 1200 لیتر بنزین صرفه جویی می کند. با جایگزینی تنها 10 درصد از ناوگان فرسوده (معادل 1.14 میلیون دستگاه خودرو) سالانه حدود 1.37 میلیارد لیتر مصرف بنزین کاهش می یابد. این رقم در صورت جایگزینی کامل به بیش از 12 میلیارد لیتر در سال خواهد رسید که معادل 7 میلیارد دلار صرفه جویی ارزی (به قیمت جهانی) یا کاهش 15 درصدی کل مصرف بنزین در کشور است.
بر اساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، موتورسیکلت های فرسوده مسئول انتشار حدود 20 درصد ذرات معلق کمتر از 2.5 میکرون در هوای تهران هستند. این ذرات کشنده سالانه با هزاران بیماری تنفسی و قلبی ارتباط مستقیم دارند.
کاهش آلودگی هوا: نجات جان و کاهش هزینه های درمان
بر اساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، موتورسیکلت های فرسوده مسئول انتشار حدود 20 درصد ذرات معلق کمتر از 2.5 میکرون در هوای تهران هستند. این ذرات کشنده سالانه با هزاران بیماری تنفسی و قلبی ارتباط مستقیم دارند. مدل سازی نشان می دهد که برقی شدن ناوگان فرسوده می تواند انتشار این ذرات را تا 30 درصد در کلانشهرها کاهش دهد. از نظر اقتصادی، برآورد بانک جهانی از هزینه های بهداشتی ناشی از آلودگی هوا در ایران حدود 8 میلیارد دلار در سال است. برقی کردن موتورسیکلت ها می تواند تا 2 میلیارد دلار از این هزینه ها را کاهش دهد.
کشورهایی مانند هند، چین و ویتنام گام های بزرگی در برق رسانی ناوگان دو چرخ خود برداشته اند. چین – با بیش از 300 میلیون موتور سیکلت برقی – توانسته است حدود 40 میلیارد لیتر بنزین در سال صرفه جویی کند.
چالش های پیش روی برق رسانی: زیرساخت ها، اشتغال و فرهنگ مصرف
اگرچه مزایای برقرسانی واضح است، اما مسیر اجرای آن با موانعی روبرو است. اول اینکه توسعه زیرساخت های شارژ – به ویژه در شهرهای کوچک و حاشیه کلان شهرها – نیاز به سرمایه گذاری اولیه در حدود 10 هزار میلیارد تومان دارد. دوم، نگرانی هایی در مورد اشتغال در بخش تعمیر و نگهداری موتورسیکلت های بنزینی وجود دارد که شامل حدود 200000 شغل می شود. با این حال، تجربه کشورهایی مانند چین نشان داده است که صنعت برق می تواند مشاغل جدیدی در زمینه باتری، نرم افزار و سخت افزار ایجاد کند. سوم، مقاومت فرهنگی در برابر تغییر و عدم آگاهی از مزایای بلندمدت موتورسیکلت های برقی از دیگر چالش هاست.
در ایران نیز می توان بسته های تشویقی بر اساس تجربیات دیگران طراحی کرد – مانند پرداخت وام کم بهره برای خرید موتورسیکلت برقی یا معافیت از مالیات سالانه.
تجربه جهانی و درس هایی برای ایران
کشورهایی مانند هند، چین و ویتنام گام های بزرگی در برق رسانی ناوگان دو چرخ خود برداشته اند. چین – با بیش از 300 میلیون موتور سیکلت برقی – توانسته است حدود 40 میلیارد لیتر بنزین در سال صرفه جویی کند. کلید موفقیت این کشورها ترکیبی از مشوق های مالی (مانند معافیت های مالیاتی، یارانه خرید)، توسعه سریع ایستگاه های شارژ و مشارکت بخش خصوصی بوده است. در ایران نیز می توان بر اساس این تجربیات – مانند پرداخت وام کم بهره برای خرید موتورسیکلت برقی یا معافیت از مالیات سالانه – بسته های تشویقی طراحی کرد.
موتورسیکلت های فرسوده امروزی نه تنها یک بحران زیست محیطی هستند، بلکه یک شکاف اقتصادی بزرگ هستند.
نقشه راه پیشنهادی: از قانون تا اجرا
برای تحقق برق رسانی به یک برنامه پنج ساله با محورهای زیر نیاز داریم:
مرحله اول (سال ۱–۲): تدوین استانداردهای ملی برای موتورسیکلتهای برقی، راهاندازی خطوط اعتباری برای تولیدکنندگان داخلی و ایجاد مناطق ترافیکی سبز در مراکز شهرها.
مرحله دوم (سال ۳–۴): راه اندازی شبکه ملی جایگاه های شارژ با مشارکت بخش خصوصی، یارانه مستقیم به خریداران موتورسیکلت برقی و راه اندازی طرح تشویقی اسقاط موتورسیکلت های فرسوده.
مرحله سوم (سال ۵): ممنوعیت تردد موتورسیکلت های فرسوده در کلانشهرها و گسترش صنایع مرتبط با فناوری های برقی.
بر اساس برآورد موسسه مطالعات انرژی، اجرای این نقشه راه می تواند تا پایان سال پنجم حداقل 3 میلیون موتورسیکلت فرسوده را از ناوگان خارج کند و سالانه 3.6 میلیارد لیتر مصرف بنزین را کاهش دهد.
موتورسیکلت های فرسوده امروزی نه تنها یک بحران زیست محیطی هستند، بلکه یک شکاف اقتصادی بزرگ هستند. برقیسازی این ناوگان اگرچه در کوتاهمدت نیازمند سرمایهگذاری و مدیریت چالشها است، اما در بلندمدت میتواند سالانه دهها میلیارد دلار صرفهجویی در مصرف سوخت، کاهش چشمگیر آلودگی هوای شهرها و حتی بسترسازی برای ایجاد صنایع پیشرفته داخلی را فراهم کند. این تحول تنها یک انتخاب فنی نیست. بلکه یک ضرورت استراتژیک برای امنیت انرژی و سلامت نسل آینده است.